 |
| Các nghĩa địa ở Sài Gòn năm 1968 - Ảnh tư liệu |
Hố chôn nằm dưới một cái ao trong rừng cao su nơi đây vừa bị đốn bỏ khi xây các khu nhà. Ao khá lớn, rộng khoảng 100m2 nhưng chỉ sâu trên dưới 1m.
Ao nằm trong rừng cao su lanh tanh nên đám trẻ con ở khu Ông Tạ (Tân Bình, TP.HCM) thường đến đây tắm khi trời nóng sốt.
Những bộ xương khô bí ẩn ở các nghĩa trang cũ trước 1975
Chúng tôi không rõ có bao lăm bộ xương nơi đây, chỉ thấy có một xe camnhông (camion) Mỹ chở đi số xương khoảng 1/4 xe.
Xương đã ngả màu quà và lấy lên một lát là khô ráo ngay chứ không trắng và ẩm như xương người mới chết một vài chục năm. Những người thợ bốc cốt ở cái ao khu vực Phú Thọ lúc trước phản hồi: "Xương khô cỡ này thì xưa hàng thế kỷ rồi".
Đám con nhỏ Ông Tạ sau đó lượm được vài khẩu pháo xưa loại nòng không xẻ rãnh, cái tét nòng, cái gãy đôi mà nhóm cải mả tậu thấy dưới ao, ném lăn lóc trên bờ.
Một trùng thích hợp là những ngôi tuyển mộ tập thể có những bộ xương khô và ngả vàng này không chỉ hình thành ở đây mà có cả tại các nghĩa địa của Sài Gòn (đã giải tỏa giữa thập niên 1980) khi các nghĩa địa này sau năm 1955 được chính quyền Sài Gòn quy hoạch từ những bãi nghĩa trang trong khu vực: đô thành Chí Hòa (nay là trường học Lê Thị Riêng), Phú Thọ Hòa, Quảng Đông (khu vực Phú Thọ, nay thuộc thị trấn 3, 8, Q.11, TP.HCM), Cửa hàng Đũi (giữa chợ Hòa Hưng và tiệm tạm hóa Lê Thị Riêng hiện nay).
Thậm chí khi bãi nghĩa địa mà nay là chợ Phạm Văn Nhì (P.3, Q.Tân Bình) giữa thập kỷ 1960 được một số hội đoàn tôn giáo chỉnh trang thành các khu nghĩa địa của hội đoàn bản thân, người ta cũng thấy có hố chôn nhiều bộ xương khô tương tự trong một khu vực.
Chắc chắn đây chẳng phải là những bộ xương bỗng dưng vốn nằm tản mác trong "cánh đồng mồ mả" (plan de mares) mà người Pháp gọi để chỉ khu vực trong khoảng tuyến phố Nguyễn Thị Minh Khai bây chừ lên Hòa Hưng, Phú Thọ... vì không ai chôn người nhà trong những hố chôn đồng đội.
Càng ko phải tuyển mộ tập thể "biền tru" (chém ngay không xét xử) sau loạn Lê Văn Khôi 1835 vốn đã xác định ở khu vực Bí quyết Mạng 04 tuần Tám - Điện Biên Phủ - Ba Bốn tuần Nhì hiện nay (khi đào móng xây dựng lại Bệnh viện Bình Dân năm 1968, quân nhân công binh Đại Hàn đã nhận thấy hàng trăm bộ hài cốt nơi đây).
Theo ông C.N.C (năm 1983-1984 là người đảm trách bốc 7.000 ngôi chiêu mộ ở trên hè phố Phạm Văn Nhị, Q.Tân Bình hiện nay), xương chôn dưới đất một số chục năm thường màu trắng; xương trên dưới 100 năm dù chôn trong đất ẩm, đầm lầy bốc lên khô với tốc độ cao và ngả vàng.
 |
| Trường học Lê Thị Riêng (Q.10, TP.HCM) sáng 11-11. Trước 1983 là nghĩa trang Đô Thành Chí Hòa, nằm sát và bên ngoài con đường Bắc Hải (Q.Tân Bình) - Ảnh: M.C. |
 |
| Ngã ba Bắc Hải - Cách Mạng Bốn tuần Tám sáng 11-11. Con đường Bắc Hải vốn là một phần con rạch tự nhiên chảy ra kênh Nhiêu Lộc và là hào nước cạnh ngang mặt trước đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
 |
| Lòng phố bên hông Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền hậu trên phố Hoàng Văn Thụ sáng 11-11. Đoạn bóng râm hồi thập niên 1980 vẫn còn là một đoạn kênh Nhiêu Lộc, chạy dài gần tới Bà Quẹo, Đồng thời với Cách thức Mạng Bốn tuần Tám. Và đây là một phần cạnh dài phía bắc của đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
Bí ẩn ở đây là gì?
Đại đồn Chí Hòa là chuỗi hệ thống đồn lũy lớn nhất mà triều đình Huế xây đắp trong hai năm 1860-1861 ở làng Chí Hòa (nay thuộc thị xã Tân Bình và huyện 10, dọc theo Phương pháp Mạng Bốn tuần Tám bây giờ). Đại đồn nằm phía tây bắc thành Gia Định (đã bị Pháp lấn chiếm năm 1859) nhằm chấp hành chủ trương "tiến công và giữ" của nhà Nguyễn lúc đó.
Báo Phụ Nữ Tân Văn số 28 ngày 7-11-1929 đăng bài thơ Qua Chí Hòa hoài cổ của tác giả Sài Sơn P.H.C.: Nhân tiện bước qua thăm cảnh Chí Hòa - Đây nơi chiến địa buổi can qua - Đống xương vô định sương vùi lấp - Giọt máu hy sanh cỏ nhuộm lòa - Cứu nước chẳng năn nỉ thân sống thác - Liều mạng không quản sức xông pha! - Người xưa, cảnh cũ nay còn nhớ? - Thương hải tang điền bi đát thay nỗi giang sơn!
Với bài thơ, tác giả đã xác định thi thể của những đấu sĩ Việt vô danh trong cuộc chiến đại đồn Chí Hòa 1861 đã được chôn cộng đồng ("đống xương vô định") ngay tại khu vực bản thân mình hi sinh.
Vấn đề này trùng lặp với nội dung lá thư của một người lính Pháp gửi về cho mái nhà mình khi khói lửa cuộc chiến vừa tan: "Tử thi những người quân nhân An Nam mà con chẳng thể nào không khẳng định dũng cảm hơn đội quân tiến công (Pháp, Tây Ban Nha...) đã được chôn vùi ngay bên ngoài các tường bao bằng đất của chiến lũy kỳ lạ và vô cùng mập mạp này, dưới các hào nước loanh quanh đồn...".
Xưa nay, các nhà phân tích thường chỉ nói toàn cục khu vực đồn lũy lớn nhất của quan quân nhà Nguyễn kháng cự lại cuộc xâm lăng của người Pháp những năm 1859-1861. Chẳng hạn nhà văn Sơn Nam nói đại đồn ở làng Chí Hòa và Phú Thọ, nằm dọc rạch Nhiêu Lộc, lấy một đoạn trục đường Thiên Lý đi Tây Ninh (nay là Cách mệnh Bốn tuần Tám) khiến trục trọng tâm.
Còn theo Địa chí văn hóa TP. HCM, trước đại đồn nằm trong thôn Tân Hưng, tới năm 1836 đổi tên thôn là Hòa Hưng, thuộc tổng Bình Chánh Thượng. Năm 1910, thôn Hòa Hưng thuộc tổng Dương Hòa Thượng, tỉnh giấc Gia Định.
Oắt giới các làng xưa không cụ thể. Các con phố sá lúc ấy hầu như chỉ là những con đường mòn mà ngay sau đó người Pháp đã thay đổi hoàn toàn nên các ý kiến về khu vực đại đồn thường chỉ có thể phỏng đoán.
Chúng tôi xin được dựa vào những kênh rạch trên bạn dạng đồ cuộc chiến thời đó và những "đống xương vô định" để tiếp tục đưa thêm một phác họa khu vực đại đồn xưa.
Theo đó, đại đồn có hình thang mà đáy lớn nằm trên đường Bắc Hải, cắt ngang các con phố Bí quyết Mạng Bốn tuần Tám hiện thời. Bên ngoài đáy lớn này là con rạch gãy cạnh biến thành hào nước tự nhiên cản đà tiến công của kẻ thù (năm 1862, người Pháp đã biến đoạn hào này thành một đoạn của kinh Vòng Thành (Bao bọc Ngạn - canal de Ceinture. Con kênh này bị lấp lần hồi trong khoảng trước 1975, đến nay thì mất hẳn).
Cạnh dọc phía bắc của đại đồn hình thang áp sát kênh Nhiêu Lộc làm hào tự nhiên. Con rạch này qua con đường Hoàng Văn Thụ, phía sau Trường THPT Nguyễn Thượng Nhân từ (đầu thập niên 1980, phía sau Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền vẫn còn con rạch này. Sinh viên chúng tôi lúc đó khi hớt tóc tiết thường lội qua con rạch để ra trục đường Hoàng Văn Thụ).
Cạnh dài này ngưng theo rạch Nhiêu Lộc và cắt ngang Phương pháp Mạng 04 tuần Tám ở khoảng trục đường Trương Công Định hiện nay, hình thành cạnh ngang mặt sau đại đồn dài gần 1km.
Từ đây đồn bẻ xuống phía nam, nối với khu vực ngã ba trục đường Lý Thường Kiệt - Bắc Hải bây giờ.
Các nghĩa trang tìm thấy những mồ chôn tập thể với nhưng bộ xương khô xưa cũ đều nằm ngoài hoặc sát cạnh khu vực tường bao đại đồn này.
Không chỉ vậy, bao quanh khu vực tường đất của đại đồn còn khá đa dạng nghĩa trang như nghĩa trang Đất Thánh (nay vẫn còn trên đường Bành Văn Trân), nghĩa trang Ông Tạ (gần ngã ba Ông Tạ, trên đường Cách thức Mạng 04 tuần Tám, nay đã giải tỏa), tha ma quân đội Pháp (ở ngã tư Bảy Hiền đức. Khi học Trường trung học Nguyễn Thượng Nhân từ nằm đối diện trước 1975, học sinh chúng tôi thỉnh thoảng qua đây chơi, thấy một vài chiêu mộ ghi mất năm 1861, năm Pháp tấn công đại đồn Chí Hòa - đã giải tỏa giữa thập niên 1980)...
Khu vực này trùng khớp với quan điểm của đa phần nhà tìm hiểu xác bất biến dáng cũng như quy mô của đại đồn có chiều ngang khoảng 1km, dài khoảng 3km như trong bản đồ quân sự của trung úy hải quân Pháp Léopold Pallu, sĩ quan tùy viên Tổng hành dinh tướng Charner và là người trực tiếp tham gia trận đánh đại đồn.
 |
| Bản đồ địa điểm đại đồn Chí Hòa (màu cam) trong Lịch sử viễn chinh Nam kỳ 1861 của viên sĩ quan tham gia tiến công đại đồn Léopold Pallu de la Barrière |
 |
| Bạn dạng đồ Sài Gòn 1892 vẫn còn con rạch gãy cạnh đi ngang đường Phương pháp Mạng 04 tuần Tám để chảy vô kênh Nhiêu Lộc bây chừ (lúc ấy còn dài tới gần Bà Quẹo). Nhà thờ văn hóa Đầm Sen lúc ấy vẫn còn là một cái đầm lớn bên trái đường Lý Thường Kiệt. Và đây là khu đầm bưng bít thiên nhiên cho cạnh tây nam của đại đồn Chí Hòa - Đồ họa: Trị Thiên |
Đón đọc kỳ 2: Đại đồn Chí Hòa, hệ thống chiến lũy dân quân Việt lớn nhất của nhà Nguyễn cho công cuộc tái chiếm thành Gia Định - Bến Nghé xưa
Xem tại: váy ngủ paltal
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét