 |
| Đường Cách thức Mạng 04 tuần Tám sáng 11-11, đoạn gần ngã ba Ông Tạ hướng về ngã tư Bảy Hiền hậu. Đây là đoạn đường Thiên Lý thời nhà Nguyễn và là trục dọc của đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
Kỳ 1: Thử dựng lại đại đồn Chí Hòa từ... nghĩa địa cũ
Bạn dạng đồ quân sự mà trung úy hải quân Pháp Léopold Pallu, sĩ quan tùy viên tổng hành dinh tướng Charner (chỉ đạo lực lượng thủy quân lục chiến đánh đại đồn Chí Hòa) vẽ là hình ảnh rõ nhất về đại đồn Chí Hòa.
Đại đồn lớn đến mức trong Lịch sử cuộc viễn chinh Nam kỳ năm 1861, Léopold Pallu gọi đó là thành (citadelle).
Đại đồn Chí Hòa lớn gấp 15 lần thành Gia Định
Thành Gia Định bị thất thủ năm 1859 vuông vức, mỗi cạnh khoảng 450m, tổng diện tích khoảng hơn 0,2km2 (hơn 20 ha).
Cụm đồn lũy Chí Hòa chỉ tính riêng khu vực chính (đại đồn) đã gần 3km2 (300 ha).
Những đồn lũy đầu tiên của đại đồn được xây dựng ngay sau khi thành Gia Định thất thủ ngày 14-2-1859. Theo Monographie de la province de Gia Đinh (chuyên khảo về thức giấc Gia Định - 1902), thượng thư bộ Hộ Tôn Thất Hiệp đã sai lính đắp đồn Tiền trên phố Thiên Lý (nay là Phương pháp Mạng Bốn tuần Tám) đi Tây Ninh. Đồn Hữu (phải) và đồn Tả (trái) nhì bên.
Lúc này quân Pháp đang ở khu vực trung tâm Sài Gòn.
Hai bên đã từng đụng độ nhau. Hai tháng sau khi thất thủ Gia Định, 6g sáng 10-4-1859, một đội ngũ quân Việt từ đồn Tiền đi Mini Lớn đã bất ngờ đụng một tiểu đội Pháp. Nhị bên dàn quân và nổ súng tham gia nhau. Cả nhị bên đều có người chết.
Một năm sau, 16-4-1860, Pháp tấn công chiếm khu vực chùa Cây Mai (góc Nguyễn Thị Ốm - Hồng Bàng hiện nay) và chùa Kiểng Phước (theo học giả Vương Hồng Sển và nhà văn Sơn Nam, nằm góc Lý Thường Kiệt - Nguyễn Chí Thanh, có thể ở khu vực Trường ĐH Y dược TP.HCM hiện nay) mà quân nhân Việt lúc ấy đang đóng quân.
Người Pháp công ty đánh chiếm hữu tiếp đồn Tiền nhưng gặp mặt sự chống trả khỏe mạnh của quân dân đại đồn nên đã tổn thất nặng, phải co cụm trở về.
 |
| Bộ đội Pháp (trái), Việt (giữa) và Tây Ban Nha (phải) trong trú đóng khu vực đại đồn Chí Hòa và bao quanh đồn - Ảnh tư liệu |
Triều đình Huế cử Nguyễn Tri Phương vào Nam với chức kinh lược đại thần để vấn đề khiển mọi việc. Ông đã tu bổ, xây dựng vững bền, quy mô hơn phòng tuyến đồn lũy, xuất hiện rõ nét đại đồn Chí Hòa.
Theo bản đồ của Léopold Pallu, đại đồn có hình thang dài, đáy lớn lõm ở giữa (theo hình thế một con rạch thiên nhiên chảy ra kênh Nhiêu Lộc - con rạch này giờ không còn), cắt qua Cách Mạng 04 tuần Tám hiện giờ ở con đường Bắc Hải. Đáy tí hon nằm khoảng khu vực các con phố Trương Công Định, Bàu Cát (Tân Bình).
Đại đồn nằm dài theo đường Thiên Lý (nay là Phương pháp Mạng 04 tuần Tám - trên bản đồ hiện nay chiều dài này khoảng gần 3km). Bản đồ vẽ rất rõ đồn gồm năm khu vực cách biệt nhau theo chiều ngang này; mỗi khu vực như một thành lũy lẻ tẻ, hỗ tương bằng những cánh cổng lớn chắc chắn như cổng thành.
Có lẽ thiết kế này để phòng khi khu vực nào thất thủ, quân đồn trú có thể rút sang khu vực khác và thực tiễn đã xảy ra như vậy khi Pháp tấn công đại đồn sau này.
Riêng khu vực sau cùng có thêm một tường bao bên trong và nhì đồn lớn bên ngoài, theo phiên bản đồ hiện thời một ở khoảng ngã tư Bảy Hiền đức và một ngay cạnh vòng xoay Lăng Thân phụ Cả. Phiên bản đồ ghi fort des Mandarins (đồn lãnh đạo).
Đầm Sen gần đại đồn được sử dụng triệt để che giấu cạnh dài phía nam đại đồn. Và thực tại, khi liên quân Pháp - Tây Ban Nha tiến công, họ đã phải tiến công vòng qua khu đầm này.
 |
| Đại đồn Chí Hòa (màu cam - khu vực lãnh đạo nằm gần Bà Quẹo - phía bắc đại đồn) và hệ thống đồn lũy xung quanh (đỏ). Giữa các đồn phía nam có thêm nhị lũy dọc và ngang mà bản đồ ghi là phòng tuyến mới (nouvelle ligne). Phiên bản đồ này vẽ thiếu đồn Tây Thới giữa đồn Thuận Kiều và Rạch Tra. Các điểm màu tiến thưởng là "phòng tuyến chùa" của liên quân Pháp - Tây Ban Nha. Màu hồng là thành Gia Định thất thủ năm 1859 - Bạn dạng đồ hành quân của Léopold Pallu - Đồ họa: Trị Thiên |
 |
| Địa điểm đại đồn Chí Hòa trên bản đồ Sài Gòn và vùng lân cận 1892. Lúc này con rạch tự nhiên tạo nên góc lõm của đại đồn vẫn còn. Bên hông đại đồn là Đầm Sen. Khi tiến công đại đồn, liên quân Pháp - Tây Ban Nha phải tiến công vòng qua đây - Ảnh tư liệu - Đồ họa Trị Thiên |
 |
| Vị trí đại đồn Chí Hòa trên phiên bản đồ bây giờ - Đồ họa: Trị Thiên |
13 đồn lũy um tùm quanh co đại đồn và áp sát Sài Gòn - Mini Lớn
Thật ra, không chỉ co cụm trong khu vực 3km2 đại đồn, tướng Nguyễn Tri Phương còn cho xây đắp thêm hàng loạt đồn lũy mới bảo vệ đại đồn trong khoảng vòng ngoài với khuôn khổ giữ vững rất rộng, hàng trăm km2.
Chi tiết, thay cho đồn Cây Mai và đồn Kiểng Phước bị mất, kế bên đồn Hữu rất lớn bí quyết đồn Cây Mai (đã bị Pháp chiếm) gần 2km, ông cho xây đắp bốn đồn khác toàn bộ áp sát hai đồn cũ, có đồn chỉ cách 400, 500m. Hai chiến lũy dài khoảng 5km nối các đồn với nhau để bảo kê nhau cùng với kiểm soát an ninh từ xa cạnh phía nam dài 3km.
Mặt bắc đồn cũng có bốn đồn nằm cạnh các con rạch: một đồn nằm ở khu vực cầu Lê Văn Sỹ bây chừ, nhị đồn nhị bên cầu Kiệu - ba đồn này cách thức thành Gia Định thất thủ khoảng 3km. Một đồn khác rất lớn phiên bản đồ quân sự của Léopold Pallu ghi fort Annammite (đồn An Nam) nằm giữa rạch Vàm Thuật và cầu kinh Thanh Đa - chúng tôi ước đoán ở khúc nối rạch Lăng và rạch Cầu Sơn, khoảng tuyến đường Nguyễn Xí (Bình Thạnh) hiện nay. Đồn này án ngữ đoạn đường quan trọng đi Biên Hòa, nối với hàng ngũ quân Việt ở thành Biên Hòa chưa bị chiếm đoạt lúc đó.
Nhì đồn khác, một nằm sát khu vực chỉ đạo của phòng ban lãnh đạo đại đồn (Nguyễn Tri Phương, Tôn Thất Hiệp, Phạm Thế Hiển - bản đồ ghi là des Mandarins), nay là khoảng ngã tư Bảy Hiền và một nằm gần khu vực vòng xoay Lăng Phụ thân Cả hiện thời.
 |
| Khu vực ngã tư Bảy Hiền đức về hướng Bà Quẹo bây giờ. Đây là khu vực trung tâm chỉ đạo đại đồn Chí Hòa xưa - Ảnh: M.C. |
 |
| Vòng xoay Lăng Phụ thân Cả sáng 11-11. Khu vực này xưa cũng có đồn cạnh bên khu lăng chiêu mộ này để kiểm soát quân Pháp từ hướng Nam Kỳ Khởi Nghĩa và bảo vệ đồn lãnh đạo ở ngã tư Bảy Thánh thiện - Ảnh: M.C. |
Phía sau đại đồn, về hướng bắc cũng có ba đồn lớn: Thuận Kiều (ở Tân Thới Nhứt, Q.12 bây chừ) và Tây Thới (thị trấn Tân Thới Nhì, Hóc Môn), Rạch Tra (nằm giữa địa Hóc Môn - Củ Chi) nhằm hỗ trợ đại đồn cũng như rút quân về phía Tây Ninh khi quan trọng.
Theo nhà văn Phan Trằn Chúc, một vị tướng Pháp lúc đó đánh giá tốt ngợi: "Thấy cơ chế dụng binh của Nguyễn Tri Phương, người ta phải tin rằng vị nguyên suý hero của nước Nam đã biết phương lược xây đắp lối pháo đài trợ thì thời như Totleben ở Sébastopol, Denfert Rochereau ở Belfort, Osman Pacha trong trận Plevna".
Quân Pháp nhận xét: "Thành lũy của Nguyễn Tri Phương dựng mau như nấm mọc, hễ chỗ nào có lối đi là có ngay chiến lũy cản trở".
Có quan niệm nghĩ là sau khi mất thành Gia Định năm 1859, nhà Nguyễn chủ trương "thủ để hòa", nhưng cam đoan nhóm quân dân Việt khu vực đại đồn Chí Hòa không chỉ thủ mà thực tế đã có lúc tiến công dữ dội đội ngũ quân Pháp đang chiếm đoạt đóng khu vực bên ngoài thành Gia Định và dọc kinh Bến Nghé.
Chi tiết, theo nhà văn Phan È cổ Chúc, "sau khi bao vây được quân Pháp, Nguyễn Tri Phương cho quân liều chết dưới mưa đạn để hãm đồn Cây Mai. Trong đêm 3 và 4-7-1860, 3.000 quân của ông đã can trương nhận được một đồn lũy do đại úy người Tây Ban Nha Fernandez lãnh đạo với 100 bộ đội Tây Ban Nha và 60 lính Pháp. Trong 04 tuần 11 cùng năm, quân Pháp lại tấn công dữ dội các pháo đài ở Gia Định nhưng quân nhà Nguyễn đã đánh lui được tình địch khiến quân Pháp bị thiệt thòi... (Nguyễn Tri Phương - Nxb Văn Hóa Thông Tin).
Cũng từ khu vực đại đồn, các đội ngũ dân quân Việt đã phổ biến lần chợt nhập tận nơi quân Pháp trú đóng, như chiều 7-12-1860 đội ngũ này đã mai phục làm thịt chết đại úy thủy quân lục chiến Barbé khi viên sĩ quan này từ chùa Khải Tường (Trường THPT Lê Quý Đôn, Q.3 hiện nay - trục đường Lê Quý Đôn bên hông Trường THPT Lê Quý Đôn trước 1955, chính quyền Pháp đặt tên là tuyến đường Barbé) tới đền Hiển Trung (nay thuộc khu vực Bộ Công an trên phố Nguyễn Trãi, Q.1).
Léopold Pallu viết: "Chiều hôm đó, đại úy thủy quân Barbé cưỡi ngựa đi tuần tra như chơi lệ. Đàn sát nhân rình rập trong một bụi cây... Ông bị chợt kích bằng giáo té ngay xuống ngựa. Bè bạn An Nam liền cắt đầu, bò qua các bụi rậm và cỏ cao trở về giới tuyến cũ của thành Kỳ Hòa (tên người Pháp gọi đại đồn Chí Hòa). Sáng hôm sau, người ta thấy phần cơ thể còn lại (của Barbé) bị bỏ bên vệ các con phố...".
Quân dân Việt ở toàn cục khu vực đồn lũy Chí Hòa cuối năm 1860, theo các tư liệu của người Pháp có khoảng 21.000 quân chính quy và 10.000 quân dân dũng (vốn làm ở đồn điền nên còn gọi là lính đồn điền, "mến nghĩa làm cho quân mộ"). Ngoài ra đó, quân Pháp - Tây Ban Nha lúc cao điểm chỉ có khoảng 800 quân, bị vây chặt tới nỗi sáu, bảy 04 tuần liền không thu được thông tin gì trong khoảng phía Pháp.
Ngươc lại, có lẽ quân dân nhà Nguyễn cũng không nắm hết thực lực địch nên chưa quyết định tổng tiến công tái chiếm thành Gia Định.
"Một thời cơ giải phóng đất nước đã bị bỏ dở" - đa số các nhà nghiên cứu, nhà văn hóa của chúng ta đã thốt lên tiếc nuối rẻ về quá trình này như vậy.
Đón đọc kỳ 3: Quân Việt ở đại đồn Chí Hòa gan góc hơn quân Tây, khinh thường cái chết và "hình ảnh kỳ lạ" mà bộ đội Pháp - Tây Ban Nha chứng kiến khi tiến công đại đồn Chí Hòa?
Đọc thêm: váy ngủ dài
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét