Tục lệ lạ kỳ này gắn liền với những bài khấn kì bí, bữa ăn cộng cảm có một không nhị ngay tại nhà mồ và đa dạng nghi tiết, ý kiến về thế giới ma… lạ lẫm, dị biệt!
Đâu là duyên cớ của tục lệ giả chó để đánh lừa quỷ ma kỳ lạ kia? Tại sao người sống phải đóng màn kịch oái oăm ấy? chậm triển khai là phong tục hay hủ tục của tộc người nơi núi cao rừng thẳm? Đem thắc bận rộn ấy, chúng tôi mua đến phố vùng cao Ma Nới, chạm chán các già làng, nghệ nhân - những người vốn rành rẽ chuyện luật tục của buôn làng nhờ... giải mã.
Đường tham gia Ma Nới.
Lạ kỳ nhân loại ngược
Cách thức đô thị Phan Rang-Tháp Chàm hơn 40km, là một trong những xã bóng gió cách biệt nhất thị xã Ninh Sơn nói riêng, tỉnh Ninh Thuận nói phổ biến, Ma Nới có 6 thôn với hơn 3.600 khẩu, trên 95% dân số ở thị trấn là đồng bào tại chỗ Raglai. Có nhẽ nhờ ở nơi xa xăm đứt quãng nên Ma Nới đến nay vẫn giữ nguyên phiên bản sắc hoang sơ đậm chất núi rừng.
Lúc chạm mặt nhau tại bìa rừng, trước thăm hỏi của khách lạ về những nghi thức an táng người chết ở buôn làng chính mình, nghệ nhân và là già làng Chamalé Âu - người tinh thông rộng rãi nhạc cụ cổ điển và được cộng đồng xem như tự vị sống về văn hóa, luật tục Raglai - say sưa trò chuyện. Những vấn đề ông nói, ông kể đều xa lạ, nhuốm màu huyền hoặc.
Chamalé Âu nói rằng trước khi đào huyệt, bao giờ thầy cúng cũng rót rượu tắm đất và cầu xin thần đất đai cho việc đào huyệt không đụng phải đá bởi đá là vật cản, khiến hành trình về với trái đất ma của người chết, lẫn cuộc sống sau này của người còn sống sẽ rộng rãi trúc trắc, trở lực.
Ngỡ ngàng khi được già làng tiết lộ theo quan niệm ngàn đời của người Raglai, quả đât ma hoàn toàn trái ngược với trái đất người sống. Ở cõi ma người ta đi giật lùi, thác nước đổ ngược lên trời, đọt cây cắm xuống đất và thân rễ chĩa ngược lên trên… Già Chamalé Âu cho biết khi tiễn một người chết về với đất, gia đình sẽ bắt đầu lễ nuôi ma trong vòng một bốn tuần, “cho mả ăn” tại nhà. Mỗi bữa ăn họ bới cơm, gắp quà bánh bỏ tham gia chén bát rồi đọc câu “wah atâu” (ăn cơm hỡi mả) và tiến hành việc thưởng thức!
Quanh quéo chuyện “nuôi mả” (nuôi ma) của người Raglai, có 2 giai đoạn. Quá trình thứ nhất được tiến hành liên tiếp trong vòng 1 tháng kể trong khoảng khi người chết được hạ huyệt xuống lòng đất. Lần nuôi ma thứ 2 được bắt đầu vào thời điểm gia đình, thân nhân người chết khiến cho lễ bỏ mả.
Ông Đá Mài Phân, nguyên Bí thơ Đảng uỷ thị trấn Ma Nới cho chúng tôi biết, thường thì lễ bỏ mả được bắt đầu sau một tới vài ba năm kể trong khoảng khi người chết trút hơi thở sau cuối. Việc nhanh hay lâu, lễ bé dại hay lớn thuộc hạ tham gia yếu tố kiện của gia chủ. Nhưng về cơ bản, lễ bỏ mả của người Raglai nhanh hơn người Jrai ở tỉnh giấc Gia Lai vì người Raglai không có tục chôn phổ biến phổ biến người trong cùng huyệt chiêu mộ, nên lễ bỏ mả không thuộc hạ tham gia phổ quát mái nhà, chờ để khi dư dả, đủ đầy mới cùng nhau bỏ mả như người Jrai!
Già làng Chamalé âu kể chuyện nuôi ma và ngôi nhà mả vừa kết thúc nghi lễ sau cùng.
Theo già làng Đá Mài Phân, khi còn chưa khiến cho lễ bỏ mả thì hằng năm, đúng vào ngày người nhà tắt thở, gia tộc sẽ giết heo, mổ trâu, giết gà, nấu hàng trăm ký gạo, ủ hàng chục ché rượu cần để khiến đám “tuần mả một năm”. Sau khi việc giết mổ làm thịt, sẵn sàng lễ vật đâu tham gia đấy, gia đình người chết sẽ mang đồ ăn thức ăn bỏ tham gia một mo cau rồi để sẵn ở nhà, sau đó họ ra nhà mồ cùng thầy cúng làm lễ mời mả về nhà ăn giết thịt uống rượu…
Tục lệ luật pháp đám tuần một năm nhất mực phải xuất hiện 3 ông thầy, gồm ông Yanuh Jalat (thầy cúng) và 2 người đại diện cho bên nội và bên ngoại của người chết!
Lời khấn mả huyễn hoặc
Thật lòng mà nói, những chuyện nuôi ma lúc này không đủ sức lôi cuốn chúng tôi bằng tục lệ lừa ma bí ẩn, người sống giả chó chạy nhảy điên cuồng. Hỏi già làng Chamalé Âu, ông Đá Mài Phân cùng vài người già khác ở Ma Nới rằng tục lệ ấy còn hay đã đánh mất, một già làng tên Đinh Im, khẳng định tục ấy được người Raglai duy trì hàng trăm năm qua và chỉ được tiến hành tham gia ngày cuối cùng của lễ bỏ mả.
“Người Raglai sống đa dạng ở Ninh Thuận, được tạo thành 2 vùng Raglai Nam và Raglai Bắc. Dường như còn sống rải rác ở các huyện Khánh Sơn, Khánh Vĩnh thức giấc Khánh Hòa. Một vài sống ở Ninh Thuận… nhưng chỉ người Raglai Bắc mới có tục “lừa ma” thôi” – già Đinh Im, móm mém, cho nhân thức.
Theo các già làng, để thực hịên lễ nghi “lừa ma” kỳ lạ ấy, trước đây gia chủ phải nhiều lần nuôi ma, phải nhiều lần đọc những bài khấn được duy trì qua bao đời. Bài khấn có một số đọan, như sau: “...Tôi tớ xin chắp nhị tay/ Thỉnh mời Ngài ngự về mâm lễ/ Hưởng các lễ phẩm dâng cúng/ Cầu Ngài ban cho mọi sự an toàn/ Cho con cháu họ hàng gần xa/ Cùng nguyện khiến cho lễ bỏ mả/ Cho ông, cho thân phụ họ ngày nay mai/... Cầu xin Ngài cho cầm dao chắc dao/ Cầm rìu, cầm rựa, chắc rìu chắc rựa/ Đốn cây, chặt củi/ Gọt bầu, bí, thái rau/ Nấu cơm, canh thiệt đều chín, ngon/ Tôi đến chắp tay lạy Ngài/ Đừng để cho kẻ xấu gan/ Làm cho nhân tố độc ác, hại đến lễ bỏ mả”.
Bài khấn này do thầy cúng khấn thần lửa (Yang Apui) trong lễ cúng đất cầu xin được mọi sự bình yên trong thời điểm khiến cho lễ bỏ mả. Những ngày sau đó là bài khấn mời “mả” (hồn người chết-PV) về nhà mới: “...Hỡi mả, mày hãy lên mừng nhà mới, gỗ mới, kaggo mới, một chén rượu mừng, một con trâu/ Mày hãy rủ ông bà của mày lên xem nhà mồ, gỗ mới, kaggo mới/ Bây chừ mày hãy về với mái ấm làm cho lễ cắt đứt, làm cho lễ đoạn tuyệt từ đây/ Lễ vật cho mày có 3 chén rượu cần, 1 con heo theo tục lệ, một cỗ trầu, một chai rượu/ Mày hãy rủ ông, bà cùng thưởng thức với mày...”.
Giả dụ nói số lượng những lời khấn trong lễ bỏ mả để trong khoảng đó dẫn đến lễ thức cuối cùng - nghi lễ “lừa ma”, con số phải đến hàng chục. Và đây là lời khấn sau cùng trước khi dân làng, mái ấm người chết cùng hòa vào nhau, cùng “thông lưng” với nhau để đánh lừa hồn người chết và các thần thế ma quỷ hắc ám luôn rình rập ở nghĩa trang rừng ma Đợi chờ chờ hại người, hại làng: “Hỡi mả một mai/ Đôi trục đường cách trở/ Lối ai nấy đi/ Nhà bạn nào nấy ở/ Chỗ ai nấy nằm/ Nơi người nào nấy nghỉ/ Cơm khách hàng nào nấy ăn/ Nước bạn nào nấy uống... Mày đi tuyến đường mày/ Tao đi các con phố tao/ Người nào khiến nấy ăn/ Người sống và người chết/ Hai đường cách thức xa/ Mày đừng bảo họ làng/ Con cháu của mày/ Hãy còn vướng bận rộn gì với mày/ Một, nhị, ba, bốn, năm sáu, bảy/ Mả hãy về với thánh sư... Hỡi mả!”.
Thầy cúng đang khiến lễ và những hình vẽ trừ tà ma sử dụng trong nghi tiết bỏ mả.
Các già làng khép lại những nghi tiết, lời khấn mả bằng những chén rượu thơm nức hương lúa rẫy. Với lời khấn này, từ đây hồn người chết sẽ chính thức được giải thoát khỏi sự giam giữ của thần đất, được chính thức trở thành ma và về đoàn tụ với ông bà tiên tổ. Từ đây lời khấn không còn được đọc nữa, nhưng vẫn còn một nghi thức linh nghiệm, kỳ lạ, nghi thức “lừa ma” như chúng tôi đã nói, quần chúng phải cùng nhau thực hiện!
Tấn công lạc hướng hồn ma!
“Muốn khiến chó lừa ma, khiến cho ma rối trí, khiến cho ma chẳng nhớ con đường về phải bẻ Gai Toah” - một già làng, hắng giọng bảo. Và chẳng đợi chúng tôi hỏi, già giải nghĩa với đại ý Gai Toah là biểu hiện của âm dương với đầu được vót nhọn hoặc được găm tham gia đầu con làm thịt (vật hiến sinh như heo, hoặc trâu) hoặc được cắm xuống đất.
Khi Gai Toah được bẻ đồng nghĩa với việc từ đây âm dương đứt quãng. Trong khoảng đây người chết vĩnh viễn ở quả đât hồn thánh sư ông bà, chẳng còn liên hệ gì với người thân. Từ đây mãi về sau, con trẻ trong nhà, đồng đội, họ hàng của người chết sẽ chẳng bao giờ ra rừng ma nuôi ma, kể chuyện cho ma nghe, hát ru ma ngủ, cho ma ăn thịt uống rượu nữa.
Già làng Đá Mài Phân, mủm mỉm cười cho biết ngay khi Gai Toah được bẻ làm cho đôi là đại chúng tham gia lễ tang cùng nhau giả chó. Nhân tố lạ là với “vai” này, “chó” không sủa gâu gâu mà chỉ chạy nhảy đầm lung tung. Một tục lệ quá đỗi kỳ lạ!
Các già làng cho hay chuyện chạy nhảy đầm như thế nhằm xóa hết dấu chân người. Cứ nghĩ cảnh cả làng, hàng trăm người cùng nhau giả chó chạy nhảy đầm liên hồi, rượt đuổi theo ông Yanuh JaLat (thầy cúng) tới khi mệt mới thôi, bất kể già trẻ, bất kể nam nữ… thật lòng mà nói, chúng tôi hơi thấy bi thiết cười. Nhưng cái lễ nghi ấy lại có ý nghĩa rất sâu xa. Nó hàm chứa lời nhắn của người sống với hồn ma rằng hãy sống với nhân loại của chính mình, đừng quyến luyến, tơ vương với những người đang sống!
Nhưng tại sao phải giả chó chạy nhảy đầm liên miên? Sao không giả những con vật vốn dĩ cũng rất gần gũi với đời sống của tộc người như gà, heo, trâu... mà phải là chó? Hỏi ra mới biết chó là con vật hay chạy dancing. Giả chó để tạo phổ biến dấu chân, dấu chân này xóa giẫm lên dấu chân kia, như thế để hồn ma chẳng trông thấy dấu chân người mà từ đó lần theo về làng gây ra những vụ hại người bằng bí quyết khiến nhân thân đau bệnh chẳng rõ cỗi nguồn và chết trong cảnh đau buồn vì chẳng thuốc thang gì chữa trị được?
Đi qua phổ thông buôn làng khác của người Raglai ở vùng cao Ninh Thuận, chúng tôi được một số già làng nao nức kể chuyện họ từng đa dạng lần giả khiến cho chó chạy dancing xóa dấu chân để “đánh lừa ma”, làm cho ma “rối loạn” chẳng nhân thức các con phố lần về làng. Sau nghi thức chạy nhảy nhốn nháo nhưng kỳ thực có trơ thổ địa tự này, trong khoảng đây mối dây địa chỉ giữa người sống và người chết coi như đoạn tuyệt. Từ đây thê thiếp (chồng), con (cháu), anh (em) của người chết sẽ chẳng còn luyến lưu gì với người nhà. Bỏ mả rồi, họ sẽ chẳng bao giờ xịt thăm mộ phần của người thân nữa và theo thời điểm, nhà mồ của người chết sẽ bị cây rừng, lá rừng lấp phủ xóa hết dấu tích!
Câu chuyện về tục lệ giả chó xóa dấn chân người của người Raglai là thế. Đúng ra chúng tôi có thể tóm tắt gọn nhẹ nhưng để bạn đọc nắm bắt một bí quyết tường tận hành trình sống ở trái đất khác – thế giới của hồn ma tiên sư khi họ trút hơi thở sau cùng được mở đầu và khép lại ra sao, chúng tôi phải “chỉ ra” những lễ thức chính. Yếu tố cần nói rõ là tục lệ giả chó kia là nét riêng trong đời sống tâm linh phú quý của tộc người Raglai, một lụât tục lạ kỳ có không nhị ở nơi núi cao rừng thẳm!
Nguồn: Bình yên quả đât
Xem nhiều hơn: váy ngủ hà nội
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét