Tôi đã ngạc nhiên gặp mặt những người thiếu nữ Brâu xăm mặt rầm rịt chằng chịt nhom nhem đen nhoáy như “vẽ nhọ bôi hề” đó.
Bây chừ, dịch vụ xăm trên thân thể người nở rộ khắp nơi, họ thỏa sức vẽ trăm thứ bà rằn tây, tàu lộn lạo trên xác thân bản thân và đồng loại. Thậm chí người ta còn xăm những hình thù quái lạ và hư đốn nhất ở những nơi tưởng như tuyệt mật của da giết mổ người.
Còn những hình xăm đến từ cổ đại, đầy bí hiểm, với ý nghĩa nguyên thủy nhất của nó thì ít lắm. Chỉ một vài người, hoặc già cả ở biên thùy xa ngái, hoặc các hàng ngũ đứa ở nơi thượng nguồn hẻo lánh là còn sót lại mấy hình xăm quái đản.
Trong các chuyến mày mò Việt Nam mài miệt và kỳ khu của bản thân, thi thoảng, chúng tôi gặp những gương mặt xum xê vẽ đủ thứ hoa văn, khi hình quả trám, lúc hình chim chóc, lúc lại là cả các vòng tròn bí ẩn kéo ngang trán, tuồi dọc xuống hai má, bao quanh cằm… làm cho gương mặt như chít khăn, như bó buộc bằng dây vải đen tuyền! Phổ quát khoang miệng còn đen sậm với những ô vuông ô chéo kỳ dị đến mức người nào đó đã gọi nôm na đây là giấy má “xăm cằm”, “rọ mồm” người phụ nữ. ngừng thi côngĐây là vài đàn bà dân tộc Mảng ở Lai Châu, là thiếu nữ con gái dân tộc Brâu ở ngã ba Đông Dương.
Cà răng, căng tai, “vẽ nhọ bôi hề”
Một vấn đề bất thần là: ở bạn dạng Đắc Mế, xã Bờ Y, thị xã Ngọc Hồi, tỉnh giấc Kon Tum - nơi tôi đã ngạc nhiên gặp gỡ những người đàn bà Brâu xăm mặt rậm rạp dằng dịt nhom nhem đen nhoáy - bà con rất tự hào vì những hình xăm như “vẽ nhọ bôi hề” đó. Các hình họa ngộ nghĩnh kia mãi mãi còn là dấu hỏi thử thách sự mày mò của giới kỹ thuật. Với người Brâu, đó là biểu lộ của sự quý tộc, quyến rũ, quyền lực và phong phú.
Dân tộc Brâu còn nặng cách thức mẫu hệ, bạn nào có đủ năng lực ưu việt tới mức lấy được… đa dạng chồng, thì người đó sẽ có phổ quát hình xăm hơn.
Bà Nang Grâu, một người Brâu ở Đắc Mế đã rất già, hiện còn lưu giữ hình xăm viền quanh co gương mặt, kiêu hãnh khoe: “Thiếu nữ người Brâu khách hàng nào cũng họ Nang, và con trai thì khách hàng nào cũng họ Thao. Xưa kia, thanh nữ Đắc Mế, cũng như thanh nữ Brâu ở cả bên Lào, bên Campuchia láng giềng, ai cũng xăm mặt. Cái mặt đẹp thì phải có hình xăm chứ. Bà Grâu lấy nhị chồng mà!”.
Bà cụ cười thánh thiện, cái tai bà bị căng suốt trong khoảng lúc mới 5 tuổi đầu (lễ xâu tai) rồi đeo đủ thứ quanh trang sức trĩu nặng, đến nay đã ngoại tám chục tuổi giời, đôi vành tai thõng chảy đó đã rộng đến mức đút vừa cả cái cốc uống bia hơi. Theo lề thói, vành tai người thiếu phụ giàu thì được nong tham gia đó một miếng ngà voi tròn, to khiến vật trang hoàng. Bà Grâu cũng từng đeo miếng ngà voi, nhưng vì có điều kiện kinh tế eo hẹp, bà đã bán nốt cả cái miếng ngà từng gắn bó với chính mình hơn 70 năm ròng để lấy tiền đong gạo.
Trong làng Đắc Mế, phổ biến người lỗ căng tai gầy hơn bà Grâu cũng bán mất miếng ngà voi đã gắn bó như da giết thịt chính mình bao năm kia, họ nhét cái nút chai Lavie trăng trắng vào cho đỡ trống trải. Căng tai, căng tới độ vành tai chảy thõng thượt xuống tận bả vai, vắt chéo thì có thể chạm tham gia… hàm răng bản thân mình, như thế người thanh nữ Brâu mới coi là xinh tươi, sanh trọng, phú quý.
“Cà răng căng tai” là tục lệ mà người Brâu và không ít dân tộc khác ở Tây Nguyên luôn tự hào. Họ vâng lệnh một bí quyết đắm say. Họ lấy đá mài răng chính mình, mài mòn vẹt đi, có người răng chỉ cao hơn chân lợi một tí thôi, rồi phải liên tiếp lấy nhựa cây “nhuộm răng vẽ mặt” ngậm suốt mấy 04 tuần ròng, ngậm bao giờ răng đen bóng “vĩnh cửu” thì thôi.
Như thế được coi là đẹp, là đáng để lúc khiến duyên thì phô đôi hàm ngọc đen nhoáy. Có nhà khoa học giải thích: bà con theo lễ nghi nông nghiệp, thờ thần lúa và con trâu cày ruộng gọi mùa màng về, nên họ phải cà răng để cho răng mình giống răng con trâu mòn và bằng vận. Họ khiến lễ đâm trâu cũng trong nghĩ suy ấy.
Niềm tin linh tính hay là sự hành hạ thể xác?
Những người thiếu phụ Brâu luôn có cảm hứng khoe các “công trình” tôn giáo, các quan điểm rất hồn nhiên và nguyên thủy ấy. Thế nhưng, nhìn hàm răng mòn sát chân lợi, lại nhìn vòng lỗ tai bị dùi thủng và nong rộng của họ, tôi luôn có cảm giác xót xa. Nó giống như một vấn đề gì hơi phản nhân văn, hơi đang tâm với tấm thân ngà ngọc của người thiếu nữ Brâu cui cút trong rừng già Ngã ba Đông Dương chăng?
Trước khi có lễ xăm mặt diễn ra, người phụ nữ của buôn làng phải vào rừng sâu lấy gai to và nhọn, họ chọn lựa những loại lá bí hiểm về ngâm tẩm. Họ bóc vỏ, giã nhỏ tuổi, ngâm lá và vỏ cây với nước, gạn chắt bác cất để thành mực xăm. Sau nghi tiết cúng thần linh thận trọng và rườm rà, người ta trói cô gái bị “hành lễ” vào một sàn mới dựng gồm phổ thông cây gỗ tươi buộc lại, bên trên trải đệm bông lau hoặc chăn rán truyền thống.
Giàn gỗ dựng cao ngang ngực người lớn, thường là ở đầu bạn dạng làng. Bốn người lực lưỡng đứng dưới đất, thò tay giữ nhị tay nhị chân cô gái lại (dù lúc đó tứ chi của nàng đã bị trói) để dự phòng khi khổ sở quá thiếu phụ có thể vẫy vùng ra được. Lúc đó các nhát đâm gai chệch sẽ cực kỳ nguy hiểm.
Có thể nàng bị chọc mù mắt. Chắc chắn sẽ bị chư thần quở trách trách. Và, người đàn bà “phù thủy” có tài xăm trổ được phiên bản làng bầu chọn lựa ra mở đầu tự tin quỳ trên giàn gỗ, ngay kề nhị đầu gối bà là gương mặt non tơ của cô gái mới lớn. Bà đâm và chọc rất rất bạo tay. Máu chảy giàn giụa, tiếng gào thét rợn óc.
Xăm hoàn thành, suốt thời điểm dài, ngồi bên bếp lửa, người phụ nữ lại kỳ công chọn lựa cây gỗ nào đó mà khi đốt bọt và nước chảy xèo xèo, sùi ra đen nhánh, rồi quệt lấy nước ấy bôi lên hình xăm trên mặt bản thân, quệt vào các chân răng đã bị đá suối mài cho mòn vẹt. Cả răng và hình xăm đều cần phải đen hơn nữa thì mới đẹp. Suốt mấy bốn tuần cô gái không được rửa mặt! Khiến như vậy thì màu đen như vành khăn, như diềm đăng ten giăng bận rộn bí ẩn trên mặt cô gái ấy nó mới bền màu.
Khác với xăm thẩm mỹ chỉ khơi khơi bới bới trên biểu tị nạnh da mà vẫn phải gây mê toàn thể bây chừ, người vùng sâu vùng xa, họ xăm mặt theo phong tục cổ đại. Họ xăm thật, chọc thật, không có thuốc gây mê, không có hóa chất hay công nghệ hiện đại nào hỗ trợ. Nó là một sự hành xác, bên cạnh các ý nghĩa linh tính khác.
Gương mặt người thiếu nữ như hoa như phấn trở nên sưng tấy, có khi nhị ba tuần vẫn còn khổ cực, có khi mưng mủ tưởng như chết đi sống lại. Phổ thông người không nhân thức ý nghĩa của các hình xăm, họ chỉ hồn nhiên tin rằng, phải như thế thì mới được là gái ngoan gái đảm, đắt chồng và quyền quý. Bởi xăm là một phong cách của buôn làng, ai muốn xăm phải được hội đồng già làng đồng ý.
Một dân tộc khác cũng có tục xăm mặt là dân tộc Mảng. Nhận thấy “nét văn hóa” xăm cằm (xăm mặt) của cư dân tộc Mảng có nguy cơ thất truyền, gần đây, Sở Văn hóa Thể thao và Ngao du tỉnh giấc Lai Châu đã doanh nghiệp phục dựng lễ xăm mặt độc đáo theo nghi thức truyền thống tại thị trấn Bum Nưa, quận Mường Tè. Buổi lễ nghiêm chỉnh, với quan niệm vạn vật hữu linh, bà con thành kính xin phép trời đất, thần linh, tổ sư để được… dựng sàn gỗ, trói một cô gái lại, bốn người giữ hai tay và nhị chân, rồi người đàn bà có kinh nghiệm xăm mặt nhất bạn dạng tiến hành công tác khá ghê rợn. Cô gái năng động, hiền hậu thục nhất cứ run lên vì khổ cực…
Câu chuyện về xăm mặt cổ kính được người cao tuổi dân tộc Mảng kể lại: họ phải lấy lá cây la hủy trong rừng sâu, bóc vỏ ngâm tham gia nước để lấy thứ mực xăm đen kịt. Họ dùng 8 cái gai rừng to lớn, chọc tham gia tận… xương cằm, xương má, chọc qua má chạm vào tận… răng của cô gái. Lỗ chọc càng to, càng sâu, thì khi phết nước cây la hủy vào, hình càng rõ, màu càng bền chặt. Các hình vẽ sẽ theo cô gái đi hết thế cuộc. Người Mảng tin rằng, với hình xăm trên mặt, họ sẽ không bị thú dữ ăn làm thịt.
Theo truyện cũ kĩ dân tộc Mảng, có người bà xã hư hỏng, đấng thần linh bày kế cho chồng phải khâu mồm hiền thê lại thì sẽ thuận hòa, anh chồng nghĩ đi nghĩ lại vừa trách lại vừa thương hoàng hậu lắm. Anh chỉ còn cách sử dụng gai chấm những nốt giống như kim châm, vạch những con đường như chỉ nối màu đen quanh quéo miệng, lòng vòng mặt hoàng hậu thì Thần linh sẽ nghĩ rằng người thê thiếp đã được khâu mồm. Mà bùa phép ấy khiến cho cung phi ngoan vẫn ứng nghiệm. Từ đó họ tin, khi người thê thiếp có hình xăm, thê thiếp chồng họ sẽ thương mến nhau hơn (cũng trong khoảng tích đó, có thể nắm bắt hình xăm vốn là sự trừng phạt, sự hành xác!). Họ sẽ được trời đất che chở.
Thiếu nữ Brâu và thanh nữ dân tộc Mảng với các hình xăm kỳ dị và cách thức xăm cổ kính.
Họ lại sợ rằng, ví như thanh nữ không xăm mặt sẽ không được về với tổ sư khi hết tuổi è. Họ sẽ bị trừng trị đeo một chiếc cối đá sử dụng để giã ngô, mà quai đeo cối là con rắn hổ mang vĩ đại cuồn cuộn, họ phải đi qua cây cầu vắt vẻo khiến cho bằng một cây luồng mà chẳng phải có tay vịn. Dường như, với bà con, xăm là một tục lệ nguyên thủy, là một tôn giáo của người Mảng. Chị Chơn ở phiên bản Pá On là người sau cuối đánh dấu sự cáo bình thường của tục xăm mặt nguyên bản trong khoảng ngàn năm truyền lại.
Năm 1990, người ta trói chị lại khi chị vừa về nhà chồng được một vài ngày, những chiếc gai rừng sắc nhọn và hoành tráng được thủng thẳng găm khắp khoang miệng và gò má chị, máu chảy lêu lao. Chị vẫy vùng tới kiệt sức, cho dù lúc trước một vài phút, chị tự nguyện vẽ mặt để giống tiên sư bản thân mình, để khẳng định phong cách của bản thân mình.
Vượt lên trên cái bát nháo loạn xị ngậu của những hình xăm thị trấn thị thời mới, các vết mực gai rừng, lá núi ỏn sót, mịt mù và chứa phổ thông bí mật trên gương mặt người thanh nữ các dân tộc Mảng, Brâu ở nơi xa thăm thẳm biên thùy nước Việt kia luôn gợi cho chúng ta thật nhiều suy ngẫm và hưởng thụ bõ bèn. Ngoài ra, tục lệ nguyên thủy ấy, vẻ đẹp cũ kĩ sơ ấy vẫn còn thử thách kho tàng nắm bắt biết và cả những xúc cảm thương yêu của mỗi chúng ta.
Nguồn: Đỗ Doãn Hoàng (Công an quần chúng)
Xem nhiều hơn: váy ngủ dài
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét