Đại cử tri - “đặc sản” của bầu cử ở Mỹ - Tuổi Trẻ Online

Nhì ứng cử viên Donald Trump và Hillary Clinton đang so đọ quyết liệt - Ảnh: Reuters

Bầu cử Mỹ là một cuộc bầu cử phức hợp mà rộng rãi người nghĩ là không ít cử tri Mỹ cũng chẳng nắm bắt về chế độ bầu cử của tổ quốc. Bốn năm mỗi lần, gần tới ngày bầu cử, giới truyền thông Mỹ lại có nhiệm vụ nhắc nhở với cử tri về những đặc trưng của cuộc bầu cử nước này.

Khi nói đến bầu cử Tổng thống tại Mỹ, chúng ta thường thấy nhắc đầy đủ đến “đại cử tri”. Người dân (cử tri) được bỏ thăm bầu cử Tổng thống nhưng thắng lợi của các ứng cử viên lại phụ thuộc vào số phiếu đại cử tri. Vai trò của đại cử tri là đặc trưng riêng của cơ chế bầu cử tại Mỹ.

Cần thiết thuộc ở các bang

Theo pháp luật về bầu cử Tổng thống ở Mỹ, cư dân tuy được đánh dấu lựa chọn tên chi tiết người tìm việc Tổng thống chính mình hy vọng nhưng bản chất chỉ là bầu gián tiếp. Phiếu của các cử tri được gọi là phiếu rộng rãi.

Quyền bầu cử trực tiếp tổng thống nằm trong tay Đại cử tri đoàn (Electoral college). Cả nước Mỹ hiện có 538 đại cử tri. Người tìm việc nào giành được đa số phiếu đại cử tri (270 phiếu trở lên) sẽ trúng cử Tổng thống. Trong ngày bầu cử, thực ra các cử tri cũng song song bầu cả các nghị sĩ liên bang và tiểu bang.

Số đại cử tri đúng bằng số nghị viên có trong Quốc hội Liên bang, gồm 100 thượng nghị sĩ và 435 hạ nghị viên. Ngoài ra, thủ đô Washington D.C tuy không có nghị viên nào thây mặt trong Quốc hội nhưng có ba phiếu đại cử tri thây mặt, đưa con số đại cử tri của toàn nước Mỹ lên thành 538.

Trong Quốc hội liên bang, mỗi bang có hai thượng nghị sĩ và số lượng hạ nghị sĩ tỉ lệ thuận với dân số của mỗi bang. Cho nên số đại cử tri của từng bang rất khác nhau. Sau mỗi cuộc tổng điều tra dân số toàn quốc được chấp hành 10 năm một lần, số đại cử tri của các bang được chú ý phân bổ lại sao cho tương ứng với tỉ lệ dân số của mỗi bang.

Bang California choán phổ thông nhất với 55 vị đại cử tri. Tiếp theo là những bang có phổ biến đại cử tri như Texas (38), Florida (29), New York (29), Illinois (20), Pensylvania (20), Ohio (18)… Bảy bang được ít ra, mỗi bang chỉ có ba đại cử tri, là Alaska, Delaware, Montana, North Dakota, South Dakota, Vermont, Wyoming.

Ghi nhận kết quả bầu cử theo Cử tri đoàn năm 2008 - Ảnh: AFP

Theo dõi thông tin về cuộc đua tổng thống Mỹ sẽ thấy rằng có một đặc biệt riêng của bầu cử ở nước nhà này, đó là do sự sống sót của Đại cử tri đoàn, điều sau cuối không phải là người nào thắng được phổ biến phiếu nhất trên cả nước, mà là khách hàng nào thắng lợi ở các tiểu bang nào. Bởi vì thắng lợi của ứng viên Tổng thống sẽ được xác định nếu như giành được tối thiểu từ 270 phiếu đại cử tri trở lên.

“Được ăn cả, ngã về không”

Đa dạng người diễn giải nôm na nguyên tắc bầu cử Tổng thống Mỹ gián tiếp qua đại cử tri hiện giờ là kiểu “được ăn cả, ngã về không”. Một kết quả đặc trưng của chuỗi hệ thống bầu cử khác lạ của Mỹ là một ứng viên Tổng thống có thể giành phần nhiều phiếu phổ thông ở tầm tổ quốc nhưng lại thất bại tại Đại cử tri đoàn, bởi thua trong gang tấc ở các tiểu bang đông dân và giành chiến thắng ở vài tiểu bang bé dại hơn.

Số phiếu đại cử tri được tính theo nguyên tắc “winner takes all” - người thắng lợi được tất cả. Nghĩa là ở số đông các tiểu bang, người tìm việc nào giành được nhiều phần phiếu đa dạng (50,1% số phiếu phổ biến trở lên) sẽ được trao 100% số phiếu Đại cử tri của tiểu bang đó.

Đây chính là qui định làm cho việc bầu Tổng thống của những lá phiếu rộng rãi biến thành mang thuộc tính gián tiếp. Ví như bạn là một người ủng hộ đảng Cộng hòa ở bang New York hay bang California, các tiểu bang luôn giành sự ủng hộ cho đảng Dân chủ, hoặc là một người ủng hộ đảng Dân chủ sống tại tiểu bang Wyoming hay Mississippi, các tiểu bang luôn nghiêng về đảng Cộng hòa, bạn có thể quên đi lá phiếu bầu tổng thống của bạn, vì nó sẽ không được tính đếm tới trên thực tiễn.

Hiện nay trong tổng số 50 bang của nước Mỹ, chỉ còn nhì tiểu bang là Nebraska và Maine là không ứng dụng nguyên lý người thắng choán trọn phiếu đại cử tri kể trên. Nhì bang này áp dụng nguyên tắc phân chia số phiếu bầu của đại cử tri theo các hạt bầu cử.

Bởi vậy riêng ở nhì bang Nebraska và Maine, ứng viên thắng nhiều phần phiếu nhiều sẽ giành được hai phiếu đại cử tri tương ứng với hai ghế Thượng nghị sĩ của bang, số phiếu đại cử tri còn lại sẽ phân phối theo tỉ lệ phiếu phổ thông thực tiễn của từng ứng viên.

Vì thế, riêng tại nhị tiểu bang này, số phiếu đại cử tri có thể bị phân chia cho nhì hoặc phổ thông hơn ứng cử viên.  

Ứng cử viên Hillary Clinton (giữa) được các nghệ sĩ da màu tiếng tăm Jay Z và Beyonce (trái) cung cấp trong buổi trình bày "chuyển động tranh cử" tại TP Cleveland, bang Ohio tối 4-11 - Ảnh: Reuters

Cuộc đua kỳ thú

Đến nay, qua 57 cuộc bầu cử thì có tới 17 cuộc mà người trúng cử Tổng thống không dành được đa số và 24 cuộc mà người trúng cử Tổng thống chỉ giành được chiến thắng rất sít sao.

Khác biệt, đã xảy xảy ra những tình huống một người tìm việc thắng đậm ở nhiều phần bang gầy và thua sít sao ở bang lớn, có đông dân nên sẽ giành được đa số phiếu nhiều nhưng lại vẫn thất cử vì được ít phiếu đại cử tri hơn kẻ thù.

Trong kỳ bầu cử năm 1876, người tìm việc Samuel Tilden của đảng Cộng hòa được phổ quát phiếu nhiều hơn (gần 4,3 triệu phiếu), khi mà ứng viên Dân chủ Rutherford chỉ giành được 4 triệu phiếu nhưng vẫn giành được thành công vì được 185 phiếu đại cử tri, hơn Tilden (được 184 phiếu) đúng một phiếu.

Kỳ bầu cử năm 1888, ứng cử viên Grover Cleveland của đảng Dân chủ được phổ thông phiếu phổ thông hơn với trên 5,5 triệu phiếu bầu so với hơn 5,4 triệu phiếu của ứng cử viên đảng Cộng hòa Benjamin Harrison nhưng Cleveland vẫn thất cử vì chỉ giành được 168 phiếu đại cử tri, khi mà Harrison đạt được 233 phiếu đại cử tri.

Mới đây nhất là tình tiết gay cấn trong kỳ bầu cử năm 2000 giữa người tìm việc đảng Dân chủ Al Gore và người tìm việc đảng Cộng hòa George W. Bush.

Ông Al Gore đạt tỷ lệ phiếu bầu đa dạng cao hơn với 48,38% so với ông Bush (47,87%) nhưng vẫn chẳng thể giành thắng lợi vì chỉ chiếm được 266 phiếu đại cử tri, còn ông Bush thực hiện được 271 phiếu.

Chiến thắng của ông Bush là cực kỳ sít sao, kịch tính cho đến phút chót phụ thuộc hoàn toàn vào bang Florida, bang có kết quả bầu cử sau cùng trong ngày tổng tuyển cử. Tại bang Florida ông Bush đã giành được toàn cục 25 phiếu địa cử tri để đạt con số thành công 271 phiếu nhờ vào việc hơn được ông Al Gore có 537 phiếu phổ thông.

Nhưng cuộc đua Tổng thống giữa ông Bush và ông Gore còn kéo dài cho đến tận ngày 12-12, hơn một bốn tuần sau cuộc bầu cử, mới được khắc phục kết thúc, với một quyết định cũng gây phổ biến tranh cãi sau đó của Tòa án Tối cao của Mỹ. Các vị thẩm phán đầy oai quyền đã bỏ thăm với tỉ lệ 5-4 để xong xuôi việc kiểm phiếu lại ở bang Florida, qua đó trao chức tổng thống cho ông Bush.

Tham khảo thêm: váy ngủ đẹp quyến rũ