Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa với xẩm: Dập dềnh một cõi mơ…

20:00 22/09/2016

Những bạn nào yêu bộ môn nghệ thuật hát xẩm, hẳn không xa lạ gì với nữ nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa trong nhóm nghệ sĩ xẩm Hà Thành. Chị chính là cô học trò nhỏ xíu của nghệ nhân Hà Thị Cầu, người đã được bà Cầu khi còn ở trần gian âu yếm nói với những người khiến cho phim tài liệu về xẩm rằng: "Con nhỏ dại được đấy!".

Đúng vậy, "con bé dại" mà bà Cầu nói đã đi theo đoạn đường âm nhạc dân tộc trong khoảng thuở gầy ghen tì ti, lúc mới mở màn kéo cây đồng minh nhị. Để trở thành một nghệ sĩ thành danh như bây giờ, con đường chị đi chẳng hề trải đầy huê hồng mà có lắm lúc cũng đầy chông gai và gió bão. Nhưng, bao giờ chẳng vậy, qua cơn mưa trời lại nắng.

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa hát xẩm.

Nhiều lần ngắm nhìn Mai Tuyết Hoa trên sân khấu xẩm ở môi trường âm nhạc Rạp hát Lớn, lúc đấy giữa hàng nghìn người theo dõi, xẩm chợ, xẩm xe điện, xẩm thậm âm vang lên cùng với tiếng anh em nhị réo rắt, trầm bổng, tiếng hát ngân nga luyến láy, quần chúng được thả hồn phiêu lãng vào không gian đặc thù của miền quê đồng bằng Bắc Bộ êm đềm, nơi có ao chuôm, đồng ruộng, với cánh cò, giếng nước, cây đa... mới thấy sao yêu hồn dân tộc tới thế.

Hay mỗi bài hát là một câu chuyện nhỏ bé của những người thân đầy yêu mến, người ta say xẩm cũng bởi lẽ xẩm ngoài âm điệu du dương, réo rắt mời gọi còn có một bầu trời bát ngát tình cảm của những ca từ đơn sơ nhưng hấp dẫn được truyền lửa từ người nghệ sĩ đầu chít khăn mỏ quạ, áo tứ thân, tay kéo hai. Nữ nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, đã không ít lần khiến được một công việc đầy ý tức là kéo người theo dõi để nhớ, để thương, để yêu, và không nhẫn tâm xa rời bộ môn nghệ thuật hát xẩm.

Trước đây, năm 2005, khi xây dựng mấy tiệm tạm hóa ở Hà Nội vào những ngày cuối tuần, ở trước cửa chợ Đồng Xuân buổi tối người ta lại thấy lực lượng xẩm Hà Thành 36 xã phố đã trở thành thân quen lắm. Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cùng những nghệ sĩ của Trọng điểm Sản xuất âm nhạc vietnam, thầy NSND Thao Giang, NSƯT Văn Ti, nhạc sĩ Quang quẻ Long, Khương Cường cùng vài nghệ sĩ trẻ khác đã trải chiếu xẩm tham gia tối Thứ bảy hằng tuần trước cửa chợ Đồng Xuân.

Màn đêm buông xuống, chiếu xẩm được trải ra, những nghệ sĩ biểu diễn mà chẳng nơi nào báo thù lao cho một cắc. Họ biểu diễn vì niềm yêu thiết tha với bộ môn nghệ thuật hát xẩm. Và cũng chỉ mấy mươi mét sân khấu sân khấu ở ngay con khu vực chợ nhộn nhịp người qua kẻ lại, người ta trông thấy những nghệ nhân nổi tiếng với tiếng cộng đồng cao sang như Văn Ti, Xuân Hoạch, tiếng hát nức danh Thanh Ngoan, và cả những nghệ sĩ trẻ mới chập chững vào nghề.

Trong đám đông nghệ sĩ thao diễn đó có một cô gái mang tên Mai Tuyết Hoa. Hoa dáng người tròn lẳn, mặt bầu bĩnh, tay đồng đội, miệng hát, cả chục năm trời, tuần nào cũng đến hứa lại lên cùng với các bậc tiền bối nghệ nhân tăm tiếng ca hát những giai điệu xẩm vang lừng trên khu thị trấn, thị trấn xã lại được một phen tấp nập tưng bừng.

Có những người khách tuần nào tới giờ nhóm xẩm biểu diễn cũng đến xem, nhưng yêu thế, thích thế, thảng hoặc họ mới bỏ vào khay đựng tiền năm ba đồng tiền bạc lẻ, có khi là những tờ mệnh giá 5.000 đồng, 10.000 đồng, thậm chí là 2.000 đồng.

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa.

Chao ơi, nào toàn những nghệ sĩ nức danh như Xuân Hoạch, NSƯT Văn Ti, hay như NSND Thanh Ngoan, và cả chục nghệ sĩ trẻ giàu lòng tự tôn khác đâu phải cần năm ba đồng bạc lẻ. Chẳng qua là người nghệ sĩ say nghề muốn tái tạo lại đời sống và chất văn hóa hát xẩm thao diễn khi xưa. Chỉ cần có khách, chỉ cần có người đến xem là người nghệ sĩ lại trải lòng, rút ruột say sưa ngân nga tiếng hát. Người nghệ sĩ hát chẳng hề vì tiền, mà vì tình.

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa bổi hổi nhớ lại cách đây chục năm, khi đi xin chính quyền địa điểm trình diễn, rộng rãi người chưa hiểu tưởng hát xẩm đấy là đi ăn mày. Trải chiếu trước cửa chợ để hát rồi có khay người ta thả tiền lẻ vào, chẳng phải hát ăn xin thìa là gì? Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa lại phải giải nghĩa, rồi xem hạn độ không dễ dàng quá, cô cầm cây bè đảng nhị của bản thân vừa kéo bầy vừa hát cho người ta nghe. Lại còn có nghệ sĩ tên tuổi khác trong dòng nhạc dân tộc ra trình diễn, người ta đóng dấu đỏ đồng ý. Thế là chiếu xẩm được trải ra...

Thấm thoắt, thời điểm trôi,  tới một ngày chị nhìn thấy bản thân đã đi dòng thời điểm khá dài, người nghệ nhân còn sót lại độc nhất bảo bối của âm nhạc dân tộc - Hà Thị Cầu - từ lâu đã thành người thiên cổ. Ví như như các bộ môn nghệ thuật âm nhạc dân tộc khác có nhiều môn đệ chân truyền thì bộ môn nghệ thuật hát xẩm lại vô cùng vắng tanh giả dụ không muốn nói là lèo tèo như những bông hoa đơn nhất trên sa mạc bao la bát ngát. Tại sao chị lại chọn lựa con đường này?

Tôi vẫn tin rằng, những ai gắn bó với tương lai nghệ thuật vĩnh viễn, người đấy chắc chắn bác ái duyên với nghề. Chỉ là một chữ "duyên" mà nhân thức bao thân mật, gắn bó, thăng trầm. Chữ "duyên" đem tới cho người ta một bước ngoặt, một khúc quành, hay thậm chí nó thay đổi hẳn định mệnh loài người.

Cầm tinh con rồng, ngay sau khi nước nhà hợp nhất tròn một năm thì người mẹ hạ hình thành cô gái nhỏ bé, đó là tham gia một ngày đẹp trời năm 1976. Cô nhỏ dại sống cùng phụ vương mẹ trong một khu đồng đội, cuộc sống mái ấm cũng chẳng mấy khấm khá dư giả gì. Thời bao cấp thiếu đói khiến con người ta lo chạy ăn từng bữa, và một bữa cơm cường thịnh biên soạn thì thật là xa xỉ mà chả mấy mái ấm nào có thể mơ đến.

Năm lên 8 tuổi, thân phụ mẹ cô bảo phải cho con bé này học nghệ thuật để nhà bớt một khẩu phần ăn. Lúc đó, nhiều mái ấm lựa chọn biện pháp cho con bản thân học nghệ thuật vì được cách thức ưu đãi hậu hĩnh tem phiếu con đường sữa, cá giết. Một ngày, phụ vương cô dẫn theo con gái bé bỏng tới Trường Trung cấp nghệ thuật Hà Nội để đăng kí học lớp bè đảng nhì.

Giáo viên khả kính bảo cô xòe bàn tay ra để rà soát. Sau khi cầm đôi bàn tay nhỏ nhắn của đứa trẻ, giáo viên gật đầu đồng ý, và thế là ngay sau đấy người thầy đó trở thành người thầy đầu tiên của cô bé dại. Lớp học chỉ có một thầy một trò. Thầy một đàn, trò một đồng minh. Những ngày đầu tập bè bạn chưa thể quen ngay và cũng chư thể yêu ngay, việc học cũng không thể thích thú bằng việc chơi. Nhưng, âm nhạc là thứ phải yêu thích và kiên cường, cô gái nhỏ nhắn những ngày đầu ở bên cây lũ như thể một sự ép uổng, và trả bài cho dứt.

Nhưng rồi, không lâu sau đó, cứ qua đi những cơn mưa mùa hạ, trời lại sang những cơn gió của mùa thu với nắng quà dịu nhẹ, đến mùa đông lạnh buốt ai oán, sang tiết xuân rét mướt, cô bé nhỏ cứ đều đặn miệt mài tập dượt với cây bọn nhì. Tập riết rồi thì cũng quen, cô bé xíu khởi đầu cảm nhận được nhạc điệu do bản thân tự kéo và thấy thích. Nhưng chỉ có cô mới vui bi tráng, mến mộ, ham cùng tiếng bằng hữu của mình, tiếng tập thể nhị nghe não nề âu sầu, những hôm trời mưa gió bi tráng, lòng người càng cảm thấy thê lương, não nài nỉ.

Và, đương nhiên ở khu cộng đồng chả người nào thích cái tiếng bầy bi thảm ấy cả. Người ta thích âm nhạc nhộn nhịp vui vẻ hay ít ra cũng là thứ âm nhạc không đến mức não nài nỉ, đằng này đứa trẻ cứ kéo cây hai nghe sao sầu bi buồn thảm đến vậy. Trong khi những đứa trẻ láng giềng được phụ vương mẹ cho chơi những trò chơi con nít thì cô bé con này cứ ngồi hàng giờ lại réo rắt cây bè lũ nhị. Trong suy nghĩ của nhiều người, tiếng bầy nhì phù hợp với đám hiếu, sao nhà ông bà này lại để đứa ốm 8 tuổi đi học đồng đội ấy. Đúng là gở. Cái thứ nhạc ấy cứ kẽo kẹt suốt ngày chẳng hề là điềm xui chăng? Ngoài ra giả ko phải là điềm xui thì cũng là yếu tố không bình thường và chả người nào muốn nghe.

Cô lùi dần lên căn phòng thân thuộc của bản thân, thui thủi nhìn qua ô cửa sổ rồi lại ôm cây bè đảng mải mê ra tập. Tiếng số đông của cô bé bỏng ngân lên, tâm hồn con nít dập dềnh theo tiếng nhạc vi vu tơ tưởng mường tượng.

Bất chợt một giọng nói sắc lạnh vang lên, đâm vào không trung chói tai: "Đừng có réo rắt nữa. Đời chưa đủ bi tráng hay sao mà còn lôi âm nhạc ra để khóc?". Trong khoảng hôm đó, mỗi lần tập anh em là cô lại phải nỗ lực khiến cho sao cho tiếng đàn nghe trong khoảng bên ngoài nhỏ nhắn nhất, khỏi sang nhà hàng xóm. Cô sợ cái cảm giác mỗi khi kéo bầy là tiếng láng giềng kêu gào róng riết. Như thể cô là một cô quỷ gầy của khu xóm vậy...

Những năm bốn tuần học trò cũng qua, năm 1994, 17 tuổi, cô "tiểu quỷ" bước vào tuổi thanh nữ, giã biệt Trường Trung cấp nghệ thuật Thủ đô tham gia giảng tuyến đường Đại học Đất nước âm nhạc Việt Nam. Nhà thờ có rộng rãi lớp violin, piano,     guitar... thì cô tham gia lớp nhạc cụ dân tộc. Học âm nhạc dân tộc là nữ thì ba má đều hướng cho con học đàn tranh, đồng minh tì bà, bạn hữu bầu chứ mấy bạn nào học đồng minh nhị? Cô thanh nữ vào lớp đàn nhì, giữa cái nhìn mày mò của chúng bạn. Ở đây cô cũng không tiện lợi để kết thân cùng với khách hàng nào.

Mai Tuyết Hoa thừa nhận, suốt cả chục năm học ở trường, cô chỉ có một người bạn thân, nhị người thông cảm và thấu nắm bắt nhau. Đó chính là một người bạn học lớp âm nhạc phương Tây - nhạc sĩ Giáng Son. Nhị cô bạn gái, một học sinh âm nhạc phương Tây, một sinh viên âm nhạc dân tộc, họ sắm đến nhau, trò chuyện ríu rít và thân thương như đôi sẻ non.

Sau khi tốt nghiệp đại học, cô vào làm cho ở Viện Tìm hiểu âm nhạc (Đại học Giang sơn âm nhạc vietnam). Công tác hằng ngày là tra cứu, nghe băng đĩa nhạc dân tộc. Một lần nghe được tiếng hát của nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu, lại chính mắt trông thấy băng ghi hình bà Cầu với cây đồng chí nhị không xa lạ.

Bà Cầu tay chơi bè bạn, miệng nhả câu nhả chữ. Cô gái ấy mơ mộng rồi học hát theo, muốn tiếp cận với bảo vật sống của âm nhạc dân tộc. Mai Tuyết Hoa lần về quê bu Cầu, ở hàng tuần trời. Gần cận người chính mình mến phục, cô được bu Cầu truyền dạy ngón nghề, coi như con cháu trong nhà.

Bà Cầu đã già cả, lưng còng, tóc bạc, mặt hằn lên dấu vết thời điểm, sống bi quan tủi, đơn chiếc trong căn nhà giữa 4 bề là giấy khen, bằng khen mà vẫn thấy cô quạnh, trống trải. Cô gái đến như một luồng gió mát lành thổi tham gia trong bà những rạo rực, và nghe con bé dại say sưa tay tập thể miệng hát, bà như sống lại thời tuổi xanh. Kể trong khoảng ngày đó, cứ rỗi là cô lại bắt xe khách về với bu Cầu. Những kỉ niệm về bu Cầu vẫn sống mãi trong kí ức của cô.

Tới tận hiện thời, làm công tác chỉnh sửa viên ở Đài Tiếng nói vietnam, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cũng chưa nguôi mê say hát xẩm. Nghiệp xẩm chưa bao giờ đem đến nguồn kinh tế, cũng chẳng có “Mạnh Thường Quân” nào bạo tay tài trợ loại hình rất dị có nguy cơ thất truyền này, vậy là cô tự bỏ tiền thi công lực lượng xẩm Hà Thành đi biểu diễn khắp nơi. Cứ lấy tiền từ nghề khác để nuôi xẩm. Tự bỏ tiền ra để thao diễn, lôi kéo công chúng về âm nhạc bình dân này, giả dụ không có niềm say mộng mơ thì nào phải nghệ sĩ dân gian.

Rằm tháng 7 mới đây, ngày Vu Lan báo hiếu, Mai Tuyết Hoa cùng nhạc sĩ Quang đãng Long đứng ra doanh nghiệp đêm diễn nhạc dân tộc trong không gian đầm ấm tưởng nhớ về đấng sinh thành. Trong không gian đó, những bài hát xẩm lại được nữ nghệ sĩ thao diễn say sưa. Lẽ ra buổi trình diễn đã hoàn thành trong khoảng lâu, thế mà người theo dõi cứ nấn ná ở lại, lưu luyến không muốn rời, còn người nghệ sĩ thì như được cũ rích vũ, khích lệ, chuẩn bị thăng hoa.

Ở đây, giữa khán giả và nghệ sĩ biểu diễn hòa làm cho một, họ thành tri âm, tri kỉ. Lòng mê say âm nhạc và cái tình đã kéo công chúng lại gần nhau. Bốn tuần tám mùa thu, tiết trời trong xanh, nắng nhẹ, mây hồng, Mai Tuyết Hoa bịn rịn với cây bè phái hai xăm xắn đi trình diễn khắp nơi, mang linh hồn âm của xẩm đến muôn nẻo trục đường.

Trần Mỹ Nhân hậu

Xem thêm: váy ngủ winny 2016