 |
| Một bưu ảnh chợ Bến Thành cũ trên đại lộ Charner (nay là Nguyễn Huệ) cuối thế kỷ 19. Lúc này, kinh Lấp (kinh Charner) đã bị lấp (1887) và thay bằng con đường rầy xe điện (tramway). Xa xa là tòa nhà hội sở UBND TP.HCM bây giờ. Góc phải trạm xe buyt Đức Bà đã có nhì tháp chuông nhọn (gắn năm 1895). bưu thiếp ghi marché (chợ) - boulevard (đại lộ) r- Ảnh tư liệu |
Kỳ 1: Tiệm Bến Thành người nào cũng biết cũng có chuyện ít người biết
Kỳ 2: Hàng quán Bến Thành, mai dong chuyển di lớn nhất Đông Dương xưa
Kỳ 3: Hàng quán Bến Thành tạo dựng trục đường nối Sài Gòn - Cơ sở Lớn khiến cho một
Khu chợ Bến Thành cũ trên phố Nguyễn Huệ bây giờ, người Pháp gọi là chợ trọng tâm, chợ chính (marché central). Thậm chí chỉ ghi chợ.
 |
| Mặt sau của chợ Bến Thành cũ trên Đại dương Tùng Mậu bây chừ năm 1908, dù chỉ 2, 3 năm sau chợ đã dẹp, sau gần 50 năm hoạt động (từ 1860), trên góc bưu ảnh vẫn chỉ ghi trống không "(khu vực) cạnh, gần chợ" (près marché) - Ảnh tư liệu |
Nhưng vẫn có một một vài tấm "bạo dạn" ghi chợ Sài Gòn như trong ảnh dưới đây, khi chỉ ít lâu sau nó sẽ bị dẹp để chuẩn bị sang vị trí ngôi chợ Bến Thành hiện nay đang sẵn sàng xây dựng.
 |
| Ảnh chụp năm 1910, những ngày cuối cùng khi dẹp ngôi chợ cũ này, tấm bưu ảnh riêng lẻ này ghi tên "Tiệm Sài Gòn" (Le marché de SAIGON) |
Kỳ lạ hơn là ngay trong khoảng khi tạo dựng chợ năm 1914 tới 1954 thời thuộc Pháp, chưa bao giờ trước cửa chợ Bến Thành bây chừ lẫn ngôi chợ cũ trên phố Nguyễn Huệ có bảng ghi tên chợ, trừ một thời kỳ ngắn sau năm 1963 có bảng ghi tên chợ Quách Thị Trang (!).
Việc lưỡng lự càng rõ khi mới mở chợ Bến Thành bây giờ (1914), có bưu ảnh ngôi chợ mang tên rất bình thường chung: tòa nhà trọng điểm (Les Halles Centrales), có khi là chợ lớn (grand marché - không viết hoa kiểu tên riêng).
Nhưng đa số ghi chú ý một bí quyết... phổ biến phổ biến: Marché Central (chợ trọng điểm, hay chợ chính).
Xin nói rõ: đây là tên gọi trên bưu ảnh, bưu thiếp chứ cổng chợ không hề treo bảng tên như các chợ khác lúc ấy và hiện thời.
 |
| Bưu ảnh chợ Bến Thành năm 1921 vẫn ghi Tòa nhà trọng tâm (Les Halles Centrales) |
 |
| Bưu ảnh chợ Bến Thành thập niên 1920 ghi "Sài Gòn, một ngày ở Mini Lớn " (A Saigon, un jour de grand marché) - Ảnh tư liệu |
 |
| Dòng chữ trên bưu ảnh thập niên 1940: Sài Gòn - chợ trọng điểm/chợ chính - Ảnh tư liệu |
Càng kỳ lạ hơn là sau khi tiếp quản ngôi chợ Bến Thành bây giờ từ người Pháp, chính quyền Sài Gòn cho đến năm 1975 cũng vẫn ko phải treo bảng tên chợ ở cổng chợ.
Chỉ một thời gian ngắn sau khi lật đổ chính quyền Ngô Đình Diệm, chính quyền Sài Gòn lúc ấy đặt các bảng hiệu tạm bốn cạnh của đông, tây, nam bắc chợ Bến Thành với tên chợ là Quách Thị Trang để ghi kiếm được cô nữ sinh Quách Thị Trang đã ngã xuống trong phong trào chống chế độ Ngô Đình Diệm năm 1963.
Nhưng rồi bảng tên chợ Quách Thị Trang bị lặng lẽ gỡ đi lúc nào không rõ...
Và ngôi chợ lớn nhất Sài Gòn này lại tiếp diễn không có bảng tên chợ như hồi nó mới khai thị.
 |
| Mặt tiền chợ Bến Thành trước năm 1975 không phải có bảng tên chợ - Ảnh tư liệu |
 |
| Có một thời gian ngắn sau khi lật đổ chính quyền Ngô Đình Diệm, chính quyền Sài Gòn đặt một bảng hiệu tạm bợ với tên chợ là chợ Quách Thị Trang (bảng tên màu trắng trên cổng chợ năm 1965 - Ảnh tư liệu |
Tức là nhường như người Pháp lẫn chính quyền Sài Gòn vẫn khá nhát gan đặt tên và gọi tên ngôi chợ lớn nhất Sài Gòn này.
Thế là tên chợ được ghi chép đủ tên trên văn bản lẫn trong các bưu thiếp, bưu ảnh: nào là chợ Charner (vì nằm trên phố Charner), chợ trọng tâm, tòa nhà trung tâm, chợ Sài Gòn, thậm chí cả chợ Vải (kênh Charner trước khi lấp dân gọi là kênh Căn tin Vải), chợ (trống không -!)... trừ chợ Bến Thành.
Bí ẩn ở đây là gì?
Người Sài Gòn - Gia Định xưa vẫn gọi là chợ Bến Thành
Có một điều cần khẳng định: ngôi chợ cũ trên phố Charner lẫn chợ Bến Thành bây giờ chẳng hề xây dựng lại trên nền chợ Bến Thành xưa mà là những ngôi chợ được xây mới trên vị trí mới hoàn toàn.
Và nhà đầu tư xây đắp cũng không bao giờ gọi gọi cả nhị ngôi chợ (cũ và mới) này là chợ Bến Thành.
 |
| Vị trí chợ Bến Thành cũ trong bản đồ Sài Gòn (Nam kỳ) năm 1878. Bản đồ này cuối trục đường Charner chưa có tòa nhà hội sở UBND TP.HCM bây chừ (lúc ấy chưa xây đắp) và ở dọc đường Bến Thành hiện thời còn là ao/đầm Bồ Rệt - Đồ họa: T.Thiên |
Bất chấp nhân tố này, người Sài Gòn - Gia Định xưa vẫn gọi đó cả ngôi chợ cũ trên đường Nguyễn Huệ đến ngôi chợ mới bây chừ mà chúng ta nhân thức với tên gọi: chợ Bến Thành, một tên gọi đi vô ca dao hẳn hoi.
Cụ thể năm 1904, Sài Gòn gặp một cơn "bão năm Thìn" nổi tiếng rất lớn, chết hàng ngàn người, ca dao xưa đã gọi tên chợ Bến Thành chỉ ngôi chợ trên đường Charner: Bến Thành nóc chợ cũng bay - đèn khí (xưa người ta thắp đèn trên đường thị trấn đêm tối bằng sáng bằng khí đá) nó ngã nằm ngay cùng đường.
Rồi khi ngôi chợ trên phố Charner dời sang khu vực bây chừ năm 1914, ca dao xưa ghi kiếm được: Chợ Bến Thành dời đổi - Người sao khỏi phù hợp tan - Gần xa giữ nghĩa tao khang - Chớ say mê quờn quới (cao sang) mà đá vàng phụ nhau.
Và một câu ca dao phổ biến người biết khi nói tới tiếng còi tàu gần chợ Bến Thành: Mười giờ tàu lại Bến Thành - Xúp lê còi thổi bộ hành lao xao.
... Có khá nhiều ca dao xưa nhắc tên chợ Bến Thành như vậy. Và lòng người thuở ấy đã lưu lại bằng văn thơ hẳn: trong Nam kỳ phong tục diễn ca (xuất bản năm 1909 - trước khi dời chợ sang nơi mới), tác giả Nguyễn Liên Phong đã dành hơn 50 câu thơ nói về ngôi chợ này: Bến Thành chợ rộng tứ vi - Mấy khu chợ xén ở thì vòng vo năm - Chỗ ăn, chỗ ở chỗ nằm....
Thậm chí, khi dời sang nơi mới hiện thời, người địa phương gọi ngay đó là chợ Bến Thành: Siêu thị Bến Thành mới - Kẻ lui người tới - Xem tứ diện rất xinh - Thấy em tốt dáng tốt hình - Chẳng hay em có chốn duyên tình hay chưa?
Xin nói rõ: đó là cách gọi tên của người Sài Gòn - Gia Định - Siêu thị Lớn xưa về buổi đầu tiên của nhị ngôi chợ.
Phải chăng đó là bí quyết người Sài Gòn - Gia Định xưa lưu luyến một ngôi chợ có thật trong buổi đầu Sài Gòn - Bến Nghé - Gia Định xưa?
Phổ biến người hình thành và lớn lên sau này, nhất là những người xứ khác tới Sài Gòn một thời điểm (tức người nhập cư), cũng nói tên chợ duyệt phương pháp gọi của người Pháp và cho tới năm 1975 đã gọi đó là chợ Sài Gòn: Cửa hàng Sài Gòn cẩn đá - Hội chợ Rạch Giá cẩn xi mon (ximăng) - Giã em ở lại vuông tròn - Anh về xứ sở không còn ra vô (hoặc: Anh về ngoài nớ, không dễ dàng còn ra vô).
Hoặc: Cúc mọc bờ ao kêu bằng cúc thủy - Căn tin Sài Gòn xa, chợ Mỹ cũng xa - Viết thơ thăm hết nội nhà - Trước thăm phụ mẫu, sau là thăm em.
Ngoài ra: Chiều nay chắc áo xa bâu (túi áo) - Chợ Sài Gòn anh ở, còn huyện Tổng Châu em về.
Đến năm 1975, người Sài Gòn cũng như các nơi cũng quen gọi phần sót lại của ngôi chợ trên phố Nguyễn Huệ là chợ Cũ và chợ Bến Thành là chợ Mới; sau này khi tên chợ Bến Thành ít rộng rãi phôi phai theo thời điểm thì gọi là chợ Mới Sài Gòn hoặc chợ Sài Gòn.
Đón đọc kỳ 5: Tên xưa tồn tại nhưng thật sự chợ Bến Thành thuở thuở đầu nằm ở đâu?
Có thể bạn quan tâm: váy ngủ lanh
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét