Blog Thuc Pham: Hồ Con Rùa lãng mạn có mặt trên thị trường sau thiết kế táo bạo

Biển Con Rùa nhìn từ tuyến đường Nguyễn Đình Chiểu - Ảnh: M.C

Ông cụ È cổ Văn D. - cư dân sống từ năm 1945 trên phố Nguyễn Đình Chiểu, gần khu vực biển Con Rùa bây chừ - bảo vậy với chúng tôi vào sáng 29-10, khi hàng trăm bạn teen đang tìm đến đây trong một buổi sáng cuối tuần.

Trong khoảng tháp nước "tuyệt đẹp" bị phá bỏ đến tượng Ba Hình... ít bạn nào nhớ

Trên băng ghế uốn cong lãng mạn đặt xung quanh đại dương, cụ D. kể: "Trước 1956, cái biển này bé bỏng; giữa có tượng ba bộ đội Pháp bằng đồng, dân Sài Gòn xưa gọi là tượng Ba Hình. Cái bùng binh (round point) xung quanh biển xưa gọi là công trường Maréchal Joffre".

Trí tưởng của cụ không sai. Công trường Maréchal Joffre nằm giữa giao lộ, đúng hơn là một ngã tư của ba đoạn đường nay là Phạm Ngọc Thạch và Võ Văn Tần, Nai lưng Cao Vân, vì nhì trục đường sau nằm trên một đường thẳng)... và là vòng xoay đầu tiên của thị trấn Sài Gòn sau khi người Pháp vô.

Lúc trước, bạn dạng quy hoạch Sài Gòn 500.000 dân năm 1862 của sĩ quan công binh Coffin không phải có vòng xoay này.

Bạn dạng đồ Sài Gòn 1878 với vòng xoay (dấu chữ thập trên bản đồ) trước tiên của Sài Gòn, bây chừ là Công trường Quốc Tế - đại dương Con Rùa. Từ địa điểm này đi xuống là phố đi bộ Đức Bà (đang xây đắp, năm 1880 mới xong xuôi) - Ảnh tư liệu

Bản đồ quy hoạch Sài Gòn 500.000 dân của Coffin chẳng phải có vòng xoay (bùng binh - round point - đại dương Con Rùa hiện nay - Ảnh tư liệu

Trước khi có công trường, nơi đây là một tháp nước được xây dựng từ năm 1878 để cung cấp nước cho Sài Gòn, với nguồn cung cấp là một vài biển nước bao quanh mà bây chừ trong khuôn viên Nhà văn hóa Bạn trẻ TP.HCM vẫn còn một cái khá lớn (đã được đặt các tấm bêtông phủ lên. Nhiều khi đồng đội kiểm soát an ninh ở đây leo xuống kiểm tra, có khi bắt được cá trê khủng).

Tháp nước (chateau d'Eau) này được người Pháp ngợi ca và in bưu thiếp khá đa dạng: "Một thành quả tuyệt đẹp trên một nền móng rất cao và vững chãi với một cầu thang xoắn ốc gắn vô một cái lồng" (Louise Bourbonnaud - Les Indes et l'Extreme Orient, 1892).

Tháp nước khu vực đại dương Con Rùa bây chừ lúc xây dựng hoàn thành và bình ổn vòng xoay (dòng chữ trong bưu thiếp: rond point: vòng xoay, dân Sài Gòn gọi là bùng binh) trước tiên của Sài Gòn. Ảnh chụp trong khoảng ngã tư Phạm Ngọc Thạch - Nguyễn Thị Minh Khai hiện thời về phía tháp nước - Ảnh tư liệu

Tháp nước khu vực hồ Con Rùa bây giờ đầu thế kỷ 20 nhìn trong khoảng trục đường Blancubé (trước năm 1975 là con đường Duy Tân, nay là tuyến đường Phạm Ngọc Thạch). Bên trong tháp là tuyến phố xoắn lên trên - Ảnh bưu thiếp

Tháp nước (tháp cao phía trên, phía sau trạm xe buyt Đức Bà - hiện là khu vực đại dương Con Rùa) trên bạn dạng đồ 3D Sài Gòn năm 1881. Tòa nhà lớn bên trái là dinh Norodom (hiện là hội trường Thống Nhất). Trục đường trước dinh Norodom là đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa hiện giờ. Khu nhà cùng trục đường gần đó giờ là Trường THPT Lê Quý Đôn - Phiên bản đồ của đại úy Fauvre

"Công trình tuyệt đẹp" này bị chính người Pháp phá bỏ năm 1921 vì không còn đủ sức phục vụ yêu cầu cung cấp nước cho Sài Gòn lúc ấy đã tăng nhanh.

Tượng Ba Hình Biểu tượng cho việc xâm lăng của người Pháp đến năm 1956 cũng bị chính quyền vietnam Cộng hòa phá bỏ mà không ai luyến tiếc.

Tượng không còn, khu vực này trở thành Công trường Chiến Sĩ với cái biển bé dại ở giữa "chủ quản để dân chúng đi qua nghỉ chân chứ ít bạn nào xẹp vô" - cụ D. bảo.

Kiến tạo táo bạo và lãng mạn Sài Gòn

Cái biển nhỏ dại ấy nằm bi tráng hiu dù nằm giữa một "khuông trời đại học" lãng mạn, khi lúc ấy bao quanh nó là một số trường đại học như Luật, Y, Kiến trúc... và "đoạn đường Duy Tân (nay là Phạm Ngọc Thạch) cây dài bóng mát".

Cho tới giữa thập niên 1960, khu vực này chợt như bừng thức giấc với thiết kế của kiến trúc sư Nguyễn Kỳ. Thiết kế được chọn lựa trong cuộc tranh tài quy hoạch mới cho một công trường rộng gần 1ha nhưng nằm bi thương hiu giữa Sài Gòn này.

Nhưng thật sự khu công trường này trở nên sống động và thành kỷ niệm không dễ dàng quên của bao thế hệ người trẻ Sài Gòn khi xa thị trấn là cuộc trùng tu, tu bổ trong khoảng năm 1972.

Cụ thể là việc dựng thêm giữa đại dương các cột bêtông cao ráo. Trên mỗi cột là năm bàn tay xòe ra đón đỡ một nhụy hoa bêtông nhỏ nhắn và thon bên trong.

Bên ngoài là vòng xoay liên lạc, bên trong đại dương cũng là một hệ thống đường đi bêtông xoắn ốc theo vòng xoay, hướng đến các trụ bêtông và một bia bêtông ghi tên những nước thừa nhận vietnam Cộng hòa lúc ấy.

Bia ghi tên được thiết kế đặt trên một con rùa lớn bằng phù hợp kim đồng mà đám học sinh chúng tôi khi tới đây đều leo lên cỡi và nghịch phá. Phổ quát người khi đến đây chơi cũng tranh thủ chụp ảnh với con rùa này.

Công trường Chiến Sĩ (nay là Công trường Quốc Tế) trước lúc chỉnh trang giữa thập niên 1960, lúc đó biển Con Rùa chỉ là một biển nước bé xíu chứ không lớn như hiện nay - Ảnh tư liệu

Hồ Con Rùa lúc mới xây đắp kết thúc với con rùa thích hợp kim đồng dưới bia bêtông, đầu rùa hướng về trụ bê tông tròn giữa đại dương, hướng trạm xe buyt Đức Bà - Ảnh: Wayne Trucke

Những bước chân trước tiên trên biển Con Rùa khi mới xây dựng xong xuôi - Ảnh: Wayne Trucke

Một góc hồ Con Rùa sáng 29-10. Vết còn lại của lưng con rùa đồng vẫn còn dưới bệ bêtông màu trong trắng ảnh - Ảnh: M.C.

Thế là đại dương Con Rùa xây dựng thương hiệu, dù tên gọi chính thức của nó cho đến nay vẫn là Công trường Quốc Tế. Thậm chí khi con rùa đồng không còn sau một vụ phá hoại sau năm 1975, người ta vẫn gọi đó là đại dương Con Rùa - dù đại dương chẳng hề có con rùa thật lẫn rùa đồng nào.

Thỉnh thoảng cũng có tuổi teen nghịch ngợm thả rùa phóng sinh vô đó, nhưng làm sao những chú rùa tội nghiệp này có thể sống trong một cái đại dương toàn bêtông và thường được khiến cho vệ sinh.

Xin không nói những huyền thoại hư hư thực thực về long mạch, về trấn yểm của tổng thống vn Cộng hòa lúc bấy giờ, có thể nói đại dương Con Rùa mà những thanh niên mua tới bây chừ có một kiến tạo rất táo tợn.

Trong đó ngay khi vừa thành lập 1972, công trình này từng bị la hoảng khi những đoạn đường đi trên hồ uốn lượn mà không phải có lan can phòng chống... té biển.

Thế nhưng từ khi đưa tham gia sử dụng năm 1972 tới nay, chuyện té hồ tuồng như chưa bao giờ là vấn nạn cần phải chú ý, dù có thể thỉnh thoảng cũng có bạn nào đó hụt chân té xuống cái hồ... cạn sợt này.

Cùng chúng tôi đi trên các con đường bêtông nổi lát đá rửa (để bám chân - được làm cho rất cam kết, giờ vẫn vững bền sau gần nửa thế kỷ trên mặt đại dương và đội mưa nắng), kiến trúc sư trẻ Đậu Việt Đức (Tổ chức kinh doanh CP nhà Hưng An, Q.Bình Thạnh, TP.HCM) đánh giá: "Vị kiến trúc sư thiết kế nơi đây đã khéo léo dẫn dắt góc nhìn của người đi trên các con đường xoắn ốc trên biển tới khu trọng tâm (các cột bêtông và bia rùa) nên đã ít đa dạng hạn chế tai nạn té biển".

Theo anh, "đây là thiết kế đơn giản nhưng lãng mạn một bí quyết rất táo tợn - giữa một Sài Gòn ít phổ quát chú ý công năng, hình khối lúc ấy; nhất là thực hiện ở một khu vực bỏ ra cho bao người qua lại hằng ngày".

Và nét lãng mạn ấy với thử thách của thời gian đã được xác thực bởi bao thế hệ giới trẻ, học trò, cư dân Sài Gòn tậu đến, nhớ về; như một trong những địa điểm cute nhất Sài Gòn.

...Như buổi sáng cuối tuần phổ biến 29-10, khi chúng tôi tới đây, hàng trăm giới trẻ đang ngồi bên nhau xung quanh và bên trong. Một mái ấm trẻ cùng hai con nhỏ tuổi tung tăng bước vô. Rồi một cặp thanh niên đôi mắt ngời vui vẻ bước lên khối cầu thang trên hồ chụp ảnh đám cưới...