 |
| Sau khi kinh chợ Vải bị lấp năm 1887, hàng hóa đến khu chợ Bến Thành cũ trên đường Charner (Nguyễn Huệ bây chừ) tụ hội ở trạm xe buyt Vải đầu tuyến phố lúc trước - Ảnh tư liệu |
Kỳ 1: Mini Bến Thành bạn nào cũng biết cũng có chuyện ít người biết
Kỳ 2: Hàng quán Bến Thành, đầu mối đi lại lớn nhất Đông Dương xưa
Kỳ 3: Chi nhánh Bến Thành thành lập trục đường nối Sài Gòn - Chợ Lớn khiến một
Kỳ 4: Chi nhánh Bến Thành xưa tên thiệt là gì?
Có thể đây là cuộc thảm sát mang tính hủy diệt lớn nhất trong lịch sử, sau cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi (con nuôi Lê Văn Ưng chuẩn) chống vua Minh Mạng.
Đến mức Trương Vĩnh Ký trong Souvenirs historiques sur Saigon et ses environs (Ký ức lịch sử về Sài Gòn và vùng phụ cận) xuất bạn dạng sau đó 60 năm phải cực khổ thốt lên bằng tiếng Latin trong bài nói toàn tiếng Pháp: "Vae victic" (Khốn cho kẻ bại trận).
Cuộc thảm sát diễn ra năm 1835, sau cuộc vây hãm suốt 2 năm thành Gia Định (thành Quy - xây dựng năm 1790 rất chắc chắn); dữ dội đến mức quân triều Nguyễn phải đào hầm hố uốn lượn theo thành (sử nhà Nguyễn ghi là "đằng xà" - để giảm thiểu đạn tên của quân nổi dậy cố thủ bắn ra) mới áp sát và hạ được thành.
Có những số liệu không giống nhau về số người bị giết mổ sau cuộc nổi dậy thất bại này. È cổ Trọng Kim trong vn sử lược ghi 1.831 người, Nguyễn Phan Quang quẻ căn cứ tham gia những bạn dạng mật tấu nói 1.284 người, Trương Vĩnh Ký trong Ký ức lịch sử về Sài Gòn và vùng lân cận nói 1.137 người...
Nhưng dù con số nào thì có nhẽ những người trong và ngoài thành Gia Định (hiện nay là phạm vi bốn con đường: Lê Thánh Tôn - cổng chính thành, Tôn Đức Thắng - Đinh Tiên Hoàng, Nguyễn Đình Chiểu, Nam Kỳ Khởi Nghĩa) còn sống sau cuộc hãm thành đều đã bị làm thịt sạch.
Những người mua sắm lẫn khách hàng thường đi chợ Bến Thành (vốn cách thành gần 2 dặm.1 dặm xưa khoảng hơn 600m) cam đoan đã bị "hành quyết tức khắc" - theo Trương Vĩnh Ký.
 |
| Ta cảm kiếm được phần nào thành phần tiểu thương và khách đi chợ Bến Thành xưa trong một hình vẽ: 11 người Việt, 1 người Hoa và 2 người Ấn Độ. Người Hoa đứng vị trí giữa hình cho thấy vai trò trung tâm của họ trong sắm sửa lúc ấy - Ảnh tư liệu |
Có thể nói qua cơn bão lửa binh đao này, chợ Bến Thành được Trịnh Hoài Đức biểu đạt trong Gia Định thành thông chí viết lúc trước khoảng 20 năm đã bị xóa tinh khiết trên phiên bản đồ.
Chi tiết, Gia Định thành thông chí viết: Siêu thị Bến Thành – Xã, chợ, nhà cửa trù mật, ở dọc theo bến sông. Chỗ đầu bến này có lệ tới đầu mùa xuân gặp mặt ngày tế mạ có biểu diễn thủy binh, nơi bến có đò ngang đón chở khách buôn ngoài hồ lên bờ. Đầu phía bắc là ngòi Sa ngư, có gác cầu ván ngang qua, 2 bên nách cầu có dãy xã ngói, tụ tập trăm thức hàng hóa, dọc bến sông ghe buôn lớn bé đến đậu nối liền…
Bí mật địa điểm ngôi chợ là ngòi Sa Ngư phía Bắc chợ
Các nhà tìm hiểu thâm sâu, thông thuộc về Sài Gòn - Gia Định - Bến Nghé xưa như È Văn Giàu, Nguyễn Đình Đầu, Sơn Nam... đều cho rằng ngòi Sa Ngư là 1 trong 2 đường nước song song dẫn từ sông Sài Gòn bây giờ vô thành Gia Định 1790 - thời đầu thuộc Pháp là kinh Căn tin Vải, sau gọi là kinh Charner; hiện thời là tuyến phố Nguyễn Huệ).
Từ đó, phần lớn các nhà phân tích nghĩ rằng chợ Bến Thành đầu tiên nằm trong khoảng cột cờ Thủ Ngữ tới đầu tuyến đường Nguyễn Huệ hiện thời.
Dĩ nhiên, cũng có quan điểm chợ Bến Thành nằm hai bên cầu Thị Nghè trên rạch Bến Nghé với lập luận ngòi Sa Ngư là rạch Văn Thánh hiện giờ.
 |
| Các địa điểm có thể là khu vực Cơ sở Bến Thành cũ trên bản đồ Sài Gòn năm 1790 của Brun. (1): Từ cột cờ Thủ Ngữ tới đầu đương Nguyễn Huệ hiện thời; (2) Nhì bên cầu Thị Nghè - Đồ họa: T.Thiên |
 |
|
Các vị trí có thể là khu vực Siêu thị Bến Thành cũ trên bản đồ Sài Gòn năm 1815 của È Văn Học. (1): Trong khoảng cột cờ Thủ Ngữ tới đầu đường Nguyễn Huệ bây giờ; (2) Hai bên cầu Thị Nghè - Đồ họa: T.Thiên |
Cả nhì đều có những bằng chứng, lập luận đáng tin yêu về vị trí chợ Bến Thành lúc đầu.
Nhưng dù nằm đâu, như lịch sử đã ghi nhận: chợ Bến Thành, cùng với những người buôn bán lẫn rộng rãi khách hàng của chợ, những người Sài Gòn buổi đầu tiên đã không còn sau cuộc tàn sát mang tính hủy diệt này - khi mà Sài Gòn buổi ấy chỉ khoảng 5-7 ngàn dân.
Cửa hàng Bến Thành lặng lẽ hồi sinh không tên sau tàn sát
Không chỉ chợ Bến Thành, Sài Gòn và những ngôi chợ khác của chính mình (như chợ Vông - khu vực Lê Văn Tám hiện thời), chợ Sỏi (cuối trục đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa hiện thời, lúc ấy sầm uất không kém chợ Bến Thành)... vật vã tậu bí quyết hồi sinh.
chậm tiến độ là sự thực vì chỉ 24 năm sau, trước khi Pháp tấn công thành Gia Định năm 1859, Sài Gòn đã lên 100 ngàn dân.
Cửa hàng Sỏi đã hiện rõ trên phiên bản đồ của người Pháp và tiếp diễn sống trong Gia Định thất thủ vịnh. Nhưng khi chợ Sỏi được ghi rõ là chợ (sau này khi chỉnh trang lại thành phố Sài Gòn, ngôi chợ nổi tiếng này đã không còn) thì Bến Thành chỉ còn tên và... mất chợ: Từ Bến Thành trải qua chợ Sỏi, loài hôi tanh lang lệ nhân thức bao lăm - Nơi Cơ sở Lớn sắp tới Cầu Kho, quân man rợ lừng lẫy nên quá lắm.
Xin nói thêm: không hề do bị ép câu mà Bến Thành mất từ chợ. Cuối thế kỷ 19, khi viết giới thiệu bài Cũ kĩ Gia Định phong cảnh vịnh cuối thế kỷ 19, Trương Vĩnh Ký cũng ghi trống không: Cái điệu vịnh Gia Định không rõ là của ai làm cho (...) nói về địa cảnh đất Sài Gòn thuở trước Tây (Phú Lang Sa) chưa lấy, bất nội Bến Thành, Tiệm Sỏi vô tới Hàng quán Lớn, Tiệm Gạo...
Ca dao thời đó cũng vậy, như Anh ngồi quạt quán Bến Thành - Thấy em có chốn anh đành quăng om - Anh ngồi quạt quán bà Hom - Hành khách chẳng có, đá om quăng lò
Ngôi chợ xưa hẳn đã toang hoang đến mức trên nền chợ chỉ còn loe ngoe một số quán xá, vắng như khu vực quán Bà Hom?
Khó khăn nói chợ Bến Thành có thể sống sót khi nó nằm ngay trên đường đi của các tàu chiến Pháp và thả neo trên sông Sài Gòn, tiến công thành Gia Định: Tan chợ vừa nghe tiếng súng Tây - một bàn cờ thế phút sa tay (...) - Bến Nghé của tiền tan bọt nước...
Thậm chí, 2 ngày sau khi thành Gia Đinh thất thủ ngày 17-2-1859, quân dân Việt đã quay lại trận mạc, dùng thuật hỏa công đốt cháy toàn thể tòa tháp bao quanh thành cũng như những gì còn lại của ngôi chợ này.
Còn người địa phương, như ghi nhận của đa số các tư liệu còn để lại: nếu trước khi Pháp tiến công thành Gia Định, số dân Sài Gòn là 100 ngàn người thì sau đó chỉ còn 10 ngàn; thậm chí theo nhà tìm hiểu Trằn Hữu Quang đãng, dẫn tư liệu của Grammont, chỉ còn không quá 2.000 người.
Một vài người dồn vào một chỗ vòng quanh cửa hàng xưa, cạnh con kinh xưa để trao đổi vải (chủ đạo của các thương lái Ấn Độ) chứ không trăm thức hàng hóa "chất ngất trời" như trước, sinh ra nên siêu thị Vải. Và con kinh xưa trở thành kinh Căn tin Vải (Pháp đổi là kinh Charner, nay là các con phố Nguyễn Huệ).
Khi chính quyền Pháp ở Sài Gòn dời chợ Vải vô trong kinh Charner năm 1860 để lấy chỗ cho tàu bè ké đậu, ngôi chợ xưa lại hồi sinh với tên gọi cũ: Bến Thành.
 |
| Chi nhánh Vải đầu trục đường Nguyễn Huệ, nằm ngay bờ sông Sài Gòn hiện thời - Ảnh tư liệu |
|
Hàng quán Bến Thành còn trải qua rộng rãi biến cố. Năm 1944, nó bị quân bạn hữu ném bom phần nhiều chỉ còn khuông khuông. Năm 1950, ngôi chợ mới được tu bổ lại ít lâu lại bị phong trào sinh viên - sinh viên yêu nước đốt cháy các nhà lồng.
|
Kỳ cuối: Cơ sở Bến Thành xưa phân thân thành nhị chợ
Xem tại: váy ngủ hoạt hình
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét